Հարց. - Պրն. Օսկանյան, շուտով մեկնում եք Լոս Անջելես` մասնակցելու «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի տասներորդ հեռուստամարաթոնին: Այս տարի ի՞նչ նախագծեր են առաջարկվելու սփյուռքահայության ֆինանսական աջակցությանը:

Վ. Օսկանյան - Միասին կոչ կանենք մեր հայրենակիցներին լայն մասնակցություն ունենալ այս հեռուստամարաթոնին: Մի քանի պատճառներով կուզենայի այս հեռուստամարաթոնն ավելի հաջող տեսնել, քան նախկինները: Առաջինը. տասներորդ տարին է, որ մենք դա անում ենք, հոբելյանական տարի է, այս տարի նաեւ «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի ստեղծման, հիմնադրման տասնհինգերորդ տարին է. այնպես որ, երկու հոբելյան ունենք: Մեր առաջ ավելի մեծ խնդիրներ կան, քանի որ այս անգամ հանրությանը ներկայանում ենք ավելի մեծ ծրագրով, որը վերաբերելու է Լեռնային Ղարաբաղում եւ Հայաստանում գյուղական շրջանների զարգացմանը: Դա համազգային մեծ խնդիր է, որ մենք մեր առաջ դրել ենք, այսօր նաեւ Հայաստանի առջեւ դրված մարտահրավերներն են տարբեր, քան նախկինում: Մենք պետք է կարողանանք մեր առաջ խնդիր դնել, մեր մրցունակությունը պահել տարածաշրջանում, որովհետեւ անկախության տասնհինգ տարիներին մենք կարողացել ենք ամենածանր պայմաններում մրցել մեր հարեւանների հետ, նաեւ առաջատար դիրքերում լինել: Այսօր իրավիճակը փոխվել է, նրանց ռեսուրսներն ավելացել են. պետք է կարողանանք մեր ռեսուրսները մաքսիմում օգտագործել: Մենք ռեսուրսներ ունենք ներսում, սփյուռքում, միջազգայնորեն. կարծում եմ` այս երեքն էլ պետք է օգտագործենք: Սփյուռքի ռեսուրսների օգտագործման համար հեռուստամարաթոնը մեխանիզմներից մեկն է. իսկապես, կցանկանայի տեսնել այս մեծ համազգային ծրագրին մեր հայրենակիցների առավել լայն շերտերի մասնակցություն:

Հարց. - Հայաստանի սահմանամերձ գյուղերի վերականգնում. մի տեսակ հավակնոտ ծրագիր չէ՞, հիմնադրամը հնարավորություն ունի՞ այդ աննախադեպ, նախաձեռնությունը կյանքի կոչելու: Այստեղ հիմնադրամն, արդյոք, մինի կառավարության գործառույթ չի՞ վերցնում իր վրա:

Վ. Օսկանյան - Մենք չենք կարող հավակնոտ չլինել. մեծ քայլերով առաջ պետք է գնանք, որպեսզի կարողանանք մեր մրցունակությունը պահել: Սա իրականանալի ծրագիր է, առավել եւս, որ անհրաժեշտություն է, մենք այլընտրանք չունենք: Քիչ առաջ եմ եկել Հյուսիսային պողոտայի բացումից, դա ծայրագույն վկայությունն է, թե ինչ տեմպերով է զարգանում Երեւանը: Բոլոր ներդրումները գալիս են Երեւան, որոշ չափով նաեւ մյուս մեծ քաղաքներ, բայց գյուղական շրջաններում ներդրումների չափը դեռեւս շատ քիչ է, առավել եւս, մեր տնտեսական զարգացման այս մեծ տեմպերը, կրկնակի աճը դեռեւս ազդեցություն չեն թողնում գյուղական շրջաններում: Կարծում եմ` մենք հատուկ ջանք պետք է գործադրենք, որպեսզի գյուղական շրջանները հավասարաչափ զարգանան, որպեսզի կարողանանք Հայաստանի համընդհանուր, համաչափ զարգացումը պահել, այլապես տարիներ անց ունենալու ենք քաղաք-պետություն: Երեւանն է լինելու առանցքը, գյուղերից մարդիկ գալու են Երեւան, գյուղերը դատարկվելու են, իսկ գյուղերը մեզ համար ստրատեգիական կարեւոր նշանակություն ունեցող շրջաններ են, քանի որ Հայաստանը փոքր է, գյուղերի մեծ մասը սահմանամերձ են: Կառավարությունը բավական մեծ աշխատանք է կատարում գյուղական շրջաններում, բայց մեր ռեսուրսները, հնարավորությունները շատ քիչ են, պետք է կարողանանք մեր հայրենակիցներին ներգրավել նաեւ գյուղական շրջանների զարգացման գործում Ղարաբաղում եւ Հայաստանում:

Հարց. - Իսկ այդ դեպքում ինչո՞վ է հիմնադրամի ծրագիրը առանձնանալու կառավարության սոցիալ-տնտեսական զարգացման ծրագրից, քանի որ կան այդպիսի ծրագրեր, որոնք վերաբերում են Հայաստանի գրեթե բոլոր մարզերին:

Վ. Օսկանյան - Կառավարության մոտեցումը սահմանափակ է, սահմանափակ օգնություն է տալիս կամ ծրագրեր իրականացնում: Այս ծրագրի առանձնահատկությունը գյուղերին ամբողջական, համապարփակ մոտեցում ցուցաբերելն է: Մենք որեւէ գյուղում միայն դպրոց, ջրատար, կամ ճանապարհ չենք կառուցելու, վերցնելու ենք գյուղն ամբողջականության մեջ, եւ անելու ենք ամեն ինչ: Այսինքն` եթե դպրոցը լավն է, ճանապարհը պետք է նույնպես լավը լինի, այդ գյուղացին պետք է ունենա ջուր, ունենա հոսանք, ունենա մշակույթի կենտրոն, գյուղապետարանը պետք է կարգին լինի. նաեւ այս պայմանները ստեղծելով` մենք պետք է կարողանանք նրանց ներգրավել տնտեսական խնդիրների լուծման մեջ: Իհարկե, չենք կարող տնտեսական մասով ուղղակի աջակցություն ցույց տալ, պետք է պայմաններ ստեղծենք, որպեսզի գյուղացին ավելի հանգիստ, վստահ, ապահով զգա, որ կարողանա արդեն տնտեսական ծրագրերի մեջ մտնել: Ծրագրի առավելությունը նաեւ այն է լինելու, որ փորձելու ենք սփյուռքի միջոցները կապի մեջ դնել տեղի ապրողների` գյուղացիների հետ, որպեսզի նաեւ միասնական ծրագրեր իրականացվեն: Երբ համայնքները, անհատները, սփյուռքի կազմակերպությունները ամբողջական գյուղ են վերցնում եւ ամբողջ ենթակառուցվածքն են փորձում վերակենդանացնել, նրանք, ինքնաբերաբար, կապվում են այդ գյուղի հետ, տեսնում են, որ գյուղն ունի նաեւ տնտեսական խնդիրներ, մտածում են, որ եթե այդ գյուղի տնտեսական կենսունակությունը չապահովեն, ապա դպրոցի, ճանապարհի եւ այլ միջոցների վրա իրենց ծախսած գումարները ապարդյուն են լինելու, որովհետեւ գյուղացին չի կարողանալու դրանք պահպանել: Այնպես որ, այդ բոլորը իրար հետ կապվելու են:

Հարց. - Այսինքն, ակնկալում եք, որ ենթակառուցվածքներ ունենալուց հետո գործարարներն այնտեղ բիզնես նախագծերո՞վ հանդես կգան:

Վ. Օսկանյան - Միանշանակորեն. նախ գյուղացու հոգեբանությունը կփոխվի, տրամաբանությունը կփոխվի, տրամադրությունը նույնպես կփոխվի: Երբ գյուղացին նորմալ դպրոց ունենա, կյանքի պայմաններն առավել լավ լինեն, նա արդեն կկարողանա ավելի ինքնավստահորեն մտնել որոշ ռիսկերի մեջ սփյուռքահայերի հետ, օտարների հետ, որպեսզի կարողանան համատեղ տնտեսական ծրագրեր իրականացնել: Այստեղ նաեւ մեծ խորհրդատվական աշխատանք է լինելու. ներգրավելու ենք միջազգային կազմակերպությունների տնտեսական ոլորտում խորհրդատվական մասով, որպեսզի ճիշտ խորհուրդներ տրվեն, թե գյուղը կոնկրետ ինչպիսի առավելություններ ունի, արդյոք, նրանց` այս կամ այն ոլորտում ներգրավվածությունն արդարացված է, թե կարելի է պրոֆիլը փոխելով` առավել արդյունավետ աշխատել: Այնպես որ, այս ծրագիրը համապարփակ է ոչ միայն ենթակառուցվածքների բարելավման առումով` ճանապարհ, դպրոց, ջուր, հոսանք եւ այլն, այլեւ ամբողջական է տարբեր ուղղություններով տնտեսական, նաեւ գյուղացիների ներգրավման առումով: Սա ամբողջական, կարեւոր, անհրաժեշտ ծրագիր է. կարծում եմ` հաշվի առնելով մեր տնտեսական հիմքերը, Սփյուռք-Հայաստան կապերը, առկա մեխանիզմները եւ մենակարեւորը` հիմնադրամի նման վստահելի կառույց ունենալը, նաեւ հիմնադրամի միջոցները, մենք, այդ կառույցի մեջ որոշ փոփոխություններ անելով, հնարավորությունները մեծացնելով, միասնական ջանքերով, իսկապես, կարող ենք իրականացնել այս ծրագրերը:

Հարց. - Իսկ ի՞նչ եք ակնկալում, պրն. նախարար, հիմնադրամը մոտավոր քանի՞ գյուղ հնարավորություն կունենա ոտքի կանգնեցնել:

Վ. Օսկանյան - Չեմ ուզում թիվ նշել. սահմանամերձ գյուղերը հարյուր հիսունն են, բայց Հայաստանում ինը հարյուրից ավելի գյուղական շրջաններ կան: Տարիների ընթացքում խնդիր ենք դնելու բոլոր կարիքավոր գյուղերին օգտակար լինել, բայց գյուղեր կան` արդեն տնտեսական լավ պայմաններում են, աշխարհագրական պայմանները բարենպաստ են, այնտեղ արդեն բիզնեսը մտնում է: Եթե խնդիր դնենք մեր առաջ մինչեւ 2020թ. հնարավորին չափ շատ գյուղերում այս ծրագիրն իրականացնել, համոզված եմ` երբ այդ օրը գա, մենք կունենանք շատ ավելի բարվոք երկիր ոչ միայն Երեւան մայրաքաղաքով, այլեւ գյուղական շրջաններով: Մենք արդեն մի փունջ գյուղերում աշխատանքները սկսել ենք. Տավուշի մարզի մի շրջանն է` հինգ գյուղեր, դրամահավաքի խոստումներ կան, հեռուստամարաթոնի ընթացքում դրանք կվերահաստատվեն, ծրագիրը կներկայացվի, եւ աշխատանքներն առավել մեծ թափով կշարունակենք: Վերջերս Խաշթառակ գյուղում էի, որն առանցքային, ամենամեծ գյուղն է այդ փնջի մեջ, այնտեղ դպրոցի առջեւ հայտարարեցինք աշխատանքի սկիզբը: Շուտով գյուղացիները կտեսնեն, որ շինարարները մտնում են դպրոց, մյուս ենթակառուցվածքներ եւ աշխատանքը եռում է: Ես նաեւ ուզում եմ շեշտել մի շատ կարեւոր բան. մենք չենք շեղվելու Ղարաբաղից:

Հարց. - Նախորդ երկու մարաթոնների հանգանակությունն ուղղված էր «Արցախի վերածնունդ» ծրագրին. սկզբում` Մարտակերտ, հետո` Հադրութ: Մի տեսակ կիսատ չի՞ թողնվում այն գործը:

Վ. Օսկանյան - Բացարձակապես ոչ, նման ավելի մեծ խնդիր դնելով` մենք հույս ունենք, եւ համոզված եմ, որ կհաջողվի առավել լայն շրջանակներ ներգրավվել այս հեռուստամարաթոնում, որից ավելի մեծ գումարներ պետք է կարողանանք հավաքել ոչ միայն հեռուստամարաթոնի, այլեւ ամբողջ տարվա եւ հետագա տարիների ընթացքում, որովհետեւ ծրագիրը մարդկանց սրտի հետ է խոսում, համազգային է, բարի եւ միտված զարգացման: Երբ հիմնադրամը ստեղծվեց, գոյատեւման խնդիրներ էր լուծում. նավթ, սնունդ էինք բաժանում 1993, 1994, 1995 թվականներից, հետո անցանք ստրատեգիական նշանակություն ունեցող ծրագրերի, որոնք կենաց ու մահու խնդիր էին. անվտանգության խնդիրներ էինք լուծում` Գորիս-Ստեփանակերտը, հետո Ղարաբաղի ողնաշարը` ամբողջ հյուսիս-հարավ ճանապարհը: Այսօր արդեն ավելի ենք առաջ անցնում, գնում ենք ամբողջ երկրի` Ղարաբաղի եւ Հայաստանի ամբողջական զարգացմանը, սա իսկապես, մեր հայրենակիցների, Հայաստանում, Արցախում եւ Սփյուռքում մեր ժողովրդի սրտի հետ է խոսելու, տեսնելու ենք, որ մարդիկ սրա շուրջ հավաքվելու եւ ներդրում են անելու:

Հարց. - Այսինքն` Արցախը չի մոռացվում, Արցախի վերածնունդը դեռ օրակարգում է: Պրն. Օսկանյան, միեւնույն ժամանակ թե Հայաստանում, թե Արցախում մտահոգություն կա, որ Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի չկարգավորվածության պայմանում, երբ դեռ անորոշ է Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակը, այդքան ներդրումներ, այդքան շատ փող ծախսել Արցախի վերականգնման վրա, անիմաստ է:

Վ. Օսկանյան - Արցախին հատկացվող գումարները չեն նվազելու, պահպանվելու են, նույնիսկ փորձելու ենք ավելացնել, բայց լրացուցիչ գումարներ ենք բերելու նաեւ Հայաստանի գյուղական շրջաններում այս ծրագրերն իրականացնելու համար: Այդ հարցն ինձ շատ մարդիկ են տվել, քանի որ ես ներգրավված եմ ղարաբաղյան խնդրի լուծման գործընթացում, եւ այդ մտահոգությունը կա: Ես կարող եմ մի բան երաշխավորել, գիտեմ, որ պատասխանատու է, բայց իմանալով մեր ժողովրդին` նույնիսկ կարող եմ համաձակվել ասել, որ բացառվում է պատմության անիվը հետ շրջել: Ղարաբաղն այսօրվա ձեռք բերած կարգավիճակը արյան գնով պահպանելու է, եւ մեր տրամադրած գումարները գնում են ժողովրդին, Ղարաբաղի գոյատեւման ապահովմանը: Որեւէ մեկը որեւէ կասկած չպետք է ունենա. Ղարաբաղն ինքնությունը հաստատել է, եւ նման աշխատանքով մենք նաեւ երաշխավորում ենք նրա հետագա գոյատեւումը: Ճիշտ է. բանակցություններ են վարվում Լեռնային Ղարաբաղի քաղաքական կարգավիճակի շուրջ, համոզված եմ` գալու է այն օրը, երբ մենք հաջողություն ենք ունենալու, եւ Ղարաբաղի այսօրվա դե ֆակտո իրավական կարգավիճակը դառնալու է դե յուրե, մենք հասնելու ենք դրան: Բայց այդ ճանապարհը շատ ավելի կարճ եւ արագ կլինի, եթե Ղարաբաղը լինի ամուր, բարգավաճ, կայուն եւ ժողովրդավար: Ինչքան Ղարաբաղը կայուն, ժողովրդավար, տնտեսապես բարգավաճ լինի, այնքան հեշտ կլինի մեզ համար հասնել այդ նպատակին:

Հարց. - Կա նաեւ հակառակ տեսակետը, որ ստատուս քվոյի պահպանումը հետագայում դժվարությունների առաջ կկանգնեցնի Հայաստանին, եւ այդքան հեշտ չի լինի: Տեսակետ կա, որ իշխանություններն այսօր հակված են ձգձգել ղարաբաղյան խնդրի կարգավորումը, եւ իրականում բանակցությունները, որ վարվում են, ոչ թե բանակցություններ են, այլ բանակցությունների պատրանք, իմիտացիա:

Վ. Օսկանյան - Եկեք ընդունենք, որ դա սուբյեկտիվ գնահատական է: Այլ կերպ չի կարող լինել, որովհետեւ ով տալիս է այդ գնահատականը, երբեք հանրապետության նախագահի գլխում չի եղել եւ չի կարող նման վստահությամբ դա ասել: Եթե կա մի մարդ, ով կարող է որոշակի վստահությամբ ինչ-որ բան ասել, թե ինչ ենք մենք անում, դա ես եմ, քանի որ ես եմ անմիջականորեն ներգրավվել, ես եմ բանակցությունները վարում, ես եմ ստանում հանրապետության նախագահից ցուցումներ, թե ինչ պետք է անեմ բանակցություններում, եւ ես կարող եմ վստահեցնել մեր ժողովրդին` մենք մեր առաջ խնդիր ենք դրել կարգավորել հնարավորին չափ շուտ եւ արագ, բայց ոչ ամեն գնով, ուզում եմ շեշտել սա: Իհարկե, ԼՂ հարցն այսօր էլ կարելի է լուծել, եթե մենք հրաժարվենք մեր իրավունքներից, արդարությունը մի կողմ դնենք, եթե հրաժարվենք մեր պատմական արժեքներից: Փաստերին պետք է նայել. երբ ընդհանուր պետությունը առաջարկվեց 1998թ., մենք դրան դրական պատասխան ենք տվել, Ադրբեջանն է մերժել, նույն տրամադրությամբ մենք գնացել ենք Քի Վեսթ, որտեղ պատրաստ ենք եղել փաստաթուղթը հասցնել ավարտին եւ համաձայնություն տալ: Այսօր մենք հավանություն ենք տվել սեղանի վրա եղած փաստաթղթին, որը ծնունդն է, այսպես կոչված, պրահյան գործընթացի: Այնպես որ, ապացույցները շատ են, փաստերն են վկայությունը. մեր բոլորի գերխնդիրն է հասնել Լեռնային Ղարաբաղի հարցի կարգավորմանը, բայց մենք ունենք մեր կարմիր գիծը, եւ չենք կարող դրանից նեքեւ իջնել: Ես նաեւ դեմ եմ, չեմ ընդունում մի քանի այլ քննադատություններ կամ մեղադրանքներ. օրինակ, որ այս տարիների ընթացքում ԼՂ հարցը ինքնորոշման հարթակից տեղափոխվել է տարածքային հարթակ: Սա նույնպես անհիմն է, լավագույն ապացույցը, որ այդպես չէ, եւ որ դա մնում է ինքնորոշման հարթակի վրա, այսօրվա փաստաթուղթն է: Գործընթացի ամբողջ պատմության ընթացքում առաջին անգամ է, որ այսօր փաստաթղթի հիմքում ընկած է ԼՂ ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքը, եւ դա միջազգայնորեն արդեն որոշ ճանաչում է ստացել, որովհետեւ համանախագահողները այդ մասին են խոսում իրենց հրապարակային հարցազրույցներում: Ես սա հաջողություն եմ համարում, որովհետեւ մենք տասը տարի առաջ ինքնորոշման մասին նույնսիկ չէինք կարող բարձրաձայն արտահայտվել, միանգամից մեզ կդատապարտեին. միջազգային հանրության մասին է խոսքը: Բայց այսօր ոչ միայն դրա մասին բաց խոսում ենք, այլեւ փաստաթղթում ամրագրված է: Ես հասկանում եմ` որտեղից է դա գալիս. առաջինը` Ադրբեջանն է այդպես ներկայացնում, քանի որ Ադրբեջանին ձեռք է տալիս սա Հայաստան-Ադրբեջան կոնֆլիկտ ներկայացնել, որպեսզի այլ ատյաններում ներկայացնի, կամ Հայաստանին մեղադրի որպես ագրեսորի, բայց դա չի ստացվում: Որոշ միջազգային կազմակերպություններ ենթարկվում են երբեմն նման հայտարարություններ անելու խայտառակությանը, բայց դա թյուրիմացություն է: Կարծում եմ` հիմնականում այս մեղադրանքը գալիս է նրանից, որ բանակցություններն այսօր վարվում են Հայաստանի եւ Ադրբեջանի նախագահների մակարդակով, արտաքին գործերի նախարարների մակարդակով: Բայց դա պետք չէ մեկնաբանել որպես ապացույց, որ հարցն ինքնորոշումից տեղափոխվել է տարածքային, քանի որ այսօր բանակցություների առանցքն այն չէ` Ղարաբաղը Ադրբեջանինն է, թե Հայաստանինը, առանցքը ԼՂ ինքնորոշման խնդիրն է, դրա համար այդ մեղադրանքն էլ չեմ ընդունում: Խնդիրը հետեւյալի մեջ պետք է դիտարկել. ոչ թե ով է բանակցում, այլ ինչ ենք բանակցում, եւ ինչպիսի արդյունքների ենք փորձում ենք հասնել: Սա ես մեղադրանքով չեմ ասում որեւէ մեկին, գտնում եմ, որ Հայաստանը պատասխանատվություն պետք է վերցնի այս բանակցություններում այնքան ժամանակ, քանի դեռ պնդում է, որ Ադրբեջանն ի վերջո պետք է համաձայնի, որ Ղարաբաղը մտնի բանակցությունների մեջ. առավել եւս, երբ հայտարարվում է, որ վերջնական փաստաթուղթը չի կարող օրինական ճանաչվել կամ Հայաստանի համար ընդունելի լինի, եթե այդ փաստաթղթի տակ չլինի ԼՂ ղեկավարության ստորագրությունը: Այնպես որ, այստեղ երկու կարծիք չի կարող լինել, որ սա Ղարաբաղի եւ Ադրբեջանի միջեւ է, պարզապես Հայաստանը որոշ պատասխանատվություն է վերցրել, բանակցություներ է վարում Ղարաբաղի կողմից, անունից, որովհետեւ Ադրբեջանը հիմնականում մերժում է ԼՂ իշխանությունների հետ հանդիպել եւ խոսել: Այստեղ ընտրությունը հետեւյալն է. ընդհանրապես չբանակցել, թե՞ պատասխանատվություն վերցնել եւ Ղարաբաղի կողմից բանակցությունները շարունակել: Այնպես որ, ես այստեղ խնդիր չեմ տեսնում, բայց եթե մեղադրանք է հնչեցվում ընդդիմության կողմից, որ Ղարաբաղի չմասնակցելը կամ Հայաստանի պատասխանատվություն վերցնելը մեծ սխալ է մեր արտաքին քաղաքականության մեջ, ուզում եմ բոլորին հիշեցնել` այդ սխալ է չակերտավոր, քանի որ ես դա սխալ չեմ համարում, որ Ղարաբաղը բանակցություններից դուրս է, որովհետեւ չի եղել դեպք, երբ համանախագահները գան տարածաշրջան եւ չայցելեն Ստեփանակերտ կամ առնվազն Երեւանում չհանդիպեն ԼՂ նախագահի հետ: Բայց երբ պնդում են, որ սխալ է, ուրեմն այդ սխալը սկսվել է 1996 -1997թթ., որովհետեւ ամբողջ 1996 թվականի ընթացքում Հայաստանի եւ Ադրբեջանի նախագահների խորհրդականները ինտենսիվ բանակցություններ էին վարել, ուղիղ, առանց ԼՂ մասնակցության: Ղարաբաղի մասնակցությունը ընդհատվել է, որովհետեւ եղել է լիսաբոնյան հայտարությունը, երբ Մինսկի գործընթացը կար, Ղարաբաղն էլ էր մասնակցում, զուգահեռաբար նախագահների միջեւ կային նաեւ կոնտակտներ, կապեր: Երբ ընդհատվեցին Մինսկի բանակցությունները, եւ Ղարաբաղն արդեն սկսեց չմասնակցել, այդ երկկողմ կոնտակտները շարունակվեցին: Կրկնում եմ, որ այդպես էր պետք, ճիշտ էր դա եւ ճիշտ ճանապարհով էլ գնացել են: Այնպես որ, այդ սխալն ինձ համար չակերտավոր է. այս ամենն ասում եմ ուղղակի ցույց տալու համար, որ եթե դա սխալ է համարվում այսօր, դա սկսվել է 1996թ.:

Հարց. - Պրն. Օսկանյան, դուք ասացիք, որ խնդիրը ԼՂ հակամարտությունը ամեն գնով չկարգավորելն է եւ ունեք ձեր կարմիր գիծը: Նախ ի՞նչ ասել է կարմիր գիծ: Այդ զիջումների սահմանը, կարմիր գիծը բանակցային վերջին տարում ի՞նչ փոփոխություններ է կրել:

Վ. Օսկանյան - Կարմիր գիծ ասելով` չի կարելի հասկանալ, որ կա ինչ-որ սանդղակ, նշան, որ կարող ենք տանել եւ ինչ-որ թվի վրա դնել ու ասել` սա է: Կարմիր գիծը վերաբերում է կոնցեպտուալ հարցին, մոտեցումներին, նաեւ այստեղ որոշ վերացական խնդիրներ կան: Կարմիր գիծը նշելով` դա նաեւ քեզ հնարավորություն պետք է տա ապագայում կարողանալ մանեւրել, դա չի կարող շատ խիստ եւ կոշտ լինել, որովհետեւ կսահմանափակի քո բանակցային հնարավորությունները: Բայց այստեղ մի բան կա, որ կուզենայի անպայման նշել. 1991թ. մենք, ովքեր Ղարաբաղով զբաղվել ենք` նախագահ, արտգործնախարար, այլ պաշտոնյաններ, նույն բանն ենք ասում. ապահովել ԼՂ ժողովրդի ազատ եւ ապահով գոյությունը ԼՂ-ում, Հայաստանի հետ կապով: Չես կարող ցույց տալ պատասխանատու անձ, որը ներգրավված է եղել Ղարաբաղի հարցում եւ այլ բան է ասել: Սա մեր ծայրագույն նպատակն է, այդ նպատակն, իհարկե, դիվանագիտական ձեւակերպումների առումով տարբեր դրսեւորումներ է ունեցել, բայց այս նպատակը միշտ եղել է նույնը մեր անկախության առաջին օրվանից: Խնդիրն այն է, թե ինչպիսի ճանապարհներ են առաջարկվել այդ նպատակին հասնելու համար, դրա մեջ են եղել տարակարծությունները, եւ այդ ճանապարհը երկու ճյուղավորում է ունեցել. մեկը` քայլ առ քայլ, որը փուլային է կոչվում, երկրորդը` արդեն ամբողջական, փաթեթային, որն իր մեջ նաեւ ներառում էր ԼՂ հետագա քաղաքական կարգավիճակը: Այս ճանապարհների եւ մոտեցումների մեջ է եղել տարբերությունը: Դրա համար էլ ես հաճախ ասել եմ, որ ԼՂ հարցի կարգավորման համար կան տարբեր ճանապարհներ: Խնդիրը այն է, թե ո՞րն է իրականանալի, ո՞րն է ռեալ` հաշվի առնելով այդ օրվա միջազգային պահանջները, միջազգային իրադարձությունները, այդ օրվա երկրի վիճակը, Հայաստանի ուժգնությունը, տնտեսական վիճակը, կարողունակությունը, այդ օրվա մեր ժողովրդի տրամադրությունը այդ հարցի նկատմամբ եւ վերջապես` թե այդ ճանապարհներից որն է ընդունելի մեր ժողովրդի համար. ճանապարհի մեջ են եղել տարակարծությունները: Արտաքուստ թվում է` երբ տարակարծությունը ծագեց իշխանության մեջ 1997թ. վերջերին եւ 1998թ. սկզբներին, որ բերեց առաջին նախագահի հրաժարականին, փուլայինի եւ փաթեթայինի մեջ էր: Իհարկե, այդ հարցը կար, բայց խնդիրը շատ ավելի խորքային էր, վերաբերում էր ԼՂ հետագա քաղաքական կարգավիճակին: Երբ Քոչարյանն ընտրվեց նախագահ, ես նշանակվեցի արտաքին գործերի նախարար, մեր առջեւ մի քանի մարտահրավերներ կային. դրանցից մեկը` դիմագրավել եւ փոխել միջազգային հանրության ճնշումը եւ կարծիքը հարցը այնպայմանորեն փուլային տարբերակով լուծելու կամ եթե ոչ, ուզում են փաթեթային լուծվի, անպայման Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության շրջանակներում: Սա ամրագրված տեսակետ էր, որովհետեւ դրան նախորդած տարիներին շրջանառության մեջ եղած լոզունգը, գաղափարախոսությունը հարցի ամբողջական կարգավորման դեպքում, եղել է դեյուրե Ադրբեջանի կազմում, դեֆ ակտո` անկախ, ես դրա մեջ դավաճանություն չեմ տեսնում: Այդ օրերին ես էլ էի բանակցում սրա մասին, որովհետեւ սա ճանապարհն էր, որովհետեւ սա նույնպես կարող է ապահովել այդ ընդհանուր մեր նպատակը` ԼՂ ժողովրդի ազատ եւ անվտանգ գոյատեւումը այդ տարածքի վրա: Բայց ցույց տրվեց, ապացուցվեց, որ դե յուրե Ադրբեջանի կազմում եւ դե ֆակտո անկախ այդ ձեւակերպումը փաթեթայինի դեպքում անընդունելի է: Իսկ եթե դա անընդունելի է, անընընդունելի էր նաեւ փուլային մոտեցումը: Սա իսկապես, կարծում եմ, որ այդ օրվա ժողովրդի տրամադրությունն էր: Այստեղ ոչ թե, որ դավաճաններ ենք եղել նախկինում, այդ ճանապարհում, ո'չ, դա այդ օրվա ընկալումն էր, այդ օրվա հնարավորություններն էին, բայց դա ժողովրդի կողմից անընդունելի էր: Եվ դա մենք գիտակցում էինք, երբ մենք իշխանության եկանք, երբ ես արտգործնախարար էի, Քոչարյանը` նախագահ: Դրա համար մեր առաջ այդ մարտահրավերները կային, այդ ամենին դեմ գնալ: Վստահ եմ` լավ կհիշես, թե ինչպիսի ձեւակերպումներ առաջ բերեցինք, որպեսզի կարողանանք դիմագրավել դե յուրե Ադրբեջանի կազմում, դե ֆակտո անկախ այդ մոտեցումը: Հիշեցնեմ մի քանիսը. «դե ֆակտո անկախ, դե յուրե ոչ Ադրբեջանի կազմում», «ոչ կոնվենցիոնալ մոտեցումներ», «անկախությունից ցածր, ավտոնոմիայից բարձր»: Այս ամենը հնարվել էին, որպեսզի կարողանայինք միջազգային հանրության մոտ այդ տեսակետը դե յուրե Ադրբեջանի կազմում, դե ֆակտո անկախ մոտեցումը փոխել, շեշտը դնել ամբողջական լուծման վրա, եւ նաեւ լուծման այնպիսի ձեւ, որ չի ամրագրում Ղարաբաղը Ադրբեջանի կազմում երբեւիցե լինելու խնդիրը: Նման խնդիրներ էին դրվում, մենք այդ ճանապարհով էինք գնում, այսօր դա է տարբերությունը: Ես ինքս կարող եմ ասել, որ պատասխանատու եմ եւ նախկինի եւ ասօրվա համար իմ չափով: Այսօր ավելի, նախկինում մի քիչ նվազ, որովհետեւ փոխնախարար էի, այսօր արտաքին գործերի նախարար եմ, բայց ես ամաչելու բան չունեմ, այդ օրերի պահանջն էր դա, այդ օրերի իրավիճակը դա էր, բայց ես փաստն եմ արձանագրում: Այդ օրը դե յուրե Ադրբեջանի կազմում էին խոսում, դե ֆակտո` անկախ: Այսօր իրավիճակը այլ է. լուրջ առաջընթաց կա, դրա համար ես նույնպես չեմ ընդունում այն մեղադրանքը, որ այսօրվա փաստաթուղթը նույն է, ինչ նախկինում: Չեմ ուզում ասել` լավ թե վատ կատեգորիաներով, որակապես տարբեր փաստաթղթեր են: Նախկինում կամ եղել է քայլ առ քայլ փուլային կամ եթե եղել է ամբողջական ` Ադրբեջանի կազմում, բայց դե ֆակտո անկախ: Երկուսն էլ անընդունելի են: Այսօրվա փաստաթուղթը ամրագրում է ԼՂ ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքը , ամբողջական մոտեցում է եւ կիրառման առումով որոշ ժամանակի վրա է կիրառվելու: Ամրագրում է մինչեւ կարգավիճակի վերջնական որոշումը այսօրվա ստատուս քվոյի օրինականացում եւ միջազգային ճանաչում, եւ ապահովում է նաեւ Ղարաբաղի եւ Ադրբեջանի անխափան կապ: Այս ամենը նաեւ համեմվում են անվտանգության լուրջ երաշխիքներով: Ահավասիկ, սա է փաթեթը, որ այսօր մենք բանակցում ենք եւ մենք դրական տեղաշարժեր ունենք: Լավ իմանալով նախկինը եւ այսօրվանը` կարող եմ ասել, որ իսկապես, որակապես սա տարբեր փաստաթուղթ է նախկինից:

Հարց. - Պրն. Օսկանյան, այնուամենայնիվ, ԼՂ խնդիրը կարծես տնտեսական զարգացման այդ անիվի մեջ խրված սեպ լինի , եւ տեսակետ կա, որ այսպես երկար Հայաստանի զարգացումը, ԼՂ զարգացումը բնական չի կարող լինել եւ ի վերջո կհանգեցնի Հայաստանի լիակատար մեկուսացմանը, իզոլացիային: Որքա՞ն պետք է շարունակվի այս խնդրի բանակցությունը:

Վ. Օսկանյան - Ես որոշ չափով այս հարցին պատասխանեցի, որ մենք ուզում ենք ԼՂ հարցը լուծել հնարավորին չափ շուտ: Կասկած չկա դրա մեջ, եւ կասկած չկա նաեւ, որ հարցի լուծումը լրացուցիչ դրական ռեսուրսների կբերի , կնպաստի մեր տնտեսական առավել մեծ թափով զարգացմանը: Բայց սա չի նշանակում, որ եթե մենք հարցը դեռեւս չենք կարողանում մոտ ապագայում լուծել, այս սեպը դանդաղացնելու է մեր անիվի շարժը, դա նույնպես ճիշտ չէ: Պետք չէ պեսիմիստականորեն նայել, որովհետեւ մենք ունենք անցած տասը տարվա ճանապարհ, ապացուցել ենք, որ նման պայմաններում մենք ոչ միայն գոյատեւել ենք, այլեւ զարգացել ենք շատ արագ տեմպերով մեր հարեւաններից: Ադրբեջանի թվերով չխաբվենք, եթե նավթային գործոնը այնտեղից հանվի, Ադրբեջանի աճը մեզանից շատ ավելի նվազ է, բայց հիմա կա նավթը, դա էլ է փաստ, դրա համար էլ մենք ավելի լայն ռեսուրսներ պետք է ներգրավենք: Բայց եկեք մեկուսացումը ճիշտ սահմանենք. մեկուսացումը այն չէ, ինչը արդյունք է մեր հարեւանների ռեսուրսների եւ նրանց կամքից կախված ծրագրերից դուրս մնալու: Բնական է ռեսուրսը Ադրբեջանինն է, ինքն է պարտադրում, թե նավթամուղը, գազամուղը ինչ ճանապարհով պետք է գնան: Եթե Ադրբեջանը չի համաձայնում, որ Հայաստանով գնա, դրանով ասենք` մեկուսացվա՞ծ ենք: Ես մի անգամ ասել եմ, որ նման գնահատականը համազոր կլինի հետեւյալ գնահատականի հետ, որ Ադրբեջանի ընդդիմությունը մեղադրի Ադրբեջանի իշխանություններին իզոլացման մեջ, կամ ծրագրերից դուրս մնալու, նրա համար, որ Լինսի հիմնադրամը Ադրբեջանում նման ծրագրեր չի իրականացնում: Ինչու՞ Լինսին Ադրբեջանում պետք է իրականացվի, ինչու՞ Ադրբեջանն իր ռեսուրսը պետք է համաձայնի Հայաստանով անցկացնել, երբ չի վստահում մեզ: Նույնիսկ եթե փուլային տարբերակով մենք ինչ-որ կիսատ լուծման գնայինք, Ադրբեջանը չէր վստահելու Հայաստանին: Նույնիսկ եթե ամբողջական փաթեթային գնայինք, նորից չէր վստահելու: Առավել եւս եկեք չչափազանցենք գազամուղի, նավթամուղի մեր տնտեսության օգտակարության չափը: Երբ մենք անկախության էինք ձգտում այդ շարժման օրերին, երբ հարց էր դրվում, թե ինչպիսի տնտեսական միջոցներով մենք պետք է գոյատեւենք, ասում էինք, որ Ջերմուկը հերիք է, մեզ կփրկի: Նույն սխալը, կամ նույն թյուրիմացությունը այսօր չվերահաստատենք, որ եթե գազամուղը, նավթամուղը Հայաստանով անցնեին, մենք արդեն ուրիշ անելիք չէինք ունենա եւ հանգիստ կապրեինք: Մեր տարածքը այնքան փոքր է, որ նավթամուղների տրանզիտային արժեքը որոշելու չափը, միավորը մեզ համար չի կիրառվում, որովհետեւ դա հարյուր կիլոմետրերով է չափվում: Այսքան ծավալի դեպքում այսքան դոլար է դրվում երկրում: Եթե գազամուղը, նավթամուղը Հայաստանով անցներ, երեւի Մեղրիով պետք է անցներ, ամբողջ լայնքը 40-50 կմ պետք է լիներ, նույնիսկ չափի միավորը Հայաստանում չի կիրառվել: Ես հետեւյալն եմ ասում. գազամուղն էլ, նավթամուղն էլ, նոր երկաթգիծն էլ, այլ տարնսպորտային միջոցներն էլ եթե Հայաստանով անցնեին Ադրբեջանից դեպի Թուրքիա, մեր տնտեսության վրա դա շատ չնչին դրական ազդեցություն էր ունենալու: Տնտեսական խնդիրները, որ այսօր ունենք, չէին լուծվելու: Մենք պետք է լուծեինք մեր միջոցներով մեր ռեսուրսներով: Իհարկե, լավ կլիներ, որ այդ ամենն ունենայինք, բայց դրանից տրագեդիա չսարքենք, չմեղադրենք մեզ, որ չկարողացանք Ղարաբաղի հարցը լուծել, որպեսզի այդ տրանսպորտային միջոցներն անցնեին:

Մեր ժողովուրդն է մեր ռեսուրսը` սփյուռքով, Արցախով, Հայաստանով: Մենք հեռուստամարաթոն ենք անելու: Ճիշտ է, մենք միլիոնավոր գումարներ հավաքելու խնդիր չենք դնում, մեր ռեսուրսը դրանից էլ ավելի է, բայց հիմնադրամի արժեքը այն է, որ մեր սովորական խավերն են մասնակցում. հիսուն, վաթսուն, հարյուր հազար մարդ` տասը դոլար, հինգ դոլար, քսան: Մենք նրանց հնարավորություն ենք տալիս իրենց չափով իրենց մասնակցությունն ունենալ Հայաստանի զարգացմանը, որ այդ մարդիկ զգան, որ իսկապես իրենք այս պատմական օրերին իրենց ներդրումն են ունեցել Հայաստանի զարգացման գործում: Մենք վստահ ենք մեր ռեսուրսների վրա: Այս տասնհինգ տարիները դժվար են եղել, բայց այսօր ապացույցը մեր աչքի առաջ է, որ ոչ միայն մենք գոյատեւել ենք, այլ իսկապես զարգացել ենք, եւ մենք շատ ռեսուրսներ ունենք: Նոր բյուջեն ընդունվեց. ուրախ եմ, որ վարչապետն ելույթում ասաց, որ սա զարգացման բյուջե է, եւ հիմնվելու է երկրորդ սերնդի բարեփոխումների վրա: Երկրորդ սերնդի բարեփոխում ասելով` հասկանում եմ կոռուպցիայի, հովանավորչության վերացում, մոնոպոլիայի վերացում, մեր արդարադատության ամբողջ համակարգի ամբողջական անկախացում, ժողովրդի տրամադրվածության փոփոխություն: Սրանք ռեսուրսներ են, մեր ներքին ռեսուրսներն են եւ ես համոզված եմ, որ նման` երկրորդ սերնդի բարեփումներով մենք կարողանալու ենք այս տեմպերը շարունակել: Եվ մենք շարունակելու ենք, իսկապես, զարգանալ: Ես մեր ժողովրդին հետեւյալն եմ ասում. Հայաստանը մեկուսացված չէ, դրա ապացույցները բազմաթիվ են: Ի՞նչ է, մենք չկա՞նք ՆԱՏՈ-ի IPAP ծրագրում, մենք չկա՞նք ԵՄ Նոր հարեւանության ծրագրում, մենք չկա՞նք ԱՄՆ-ի Հազարամյակների ծրագրում: Ադրբեջանը չկա այնտեղ, գիտե՞ք` ինչու չկա: Ոչ թե նրա համար, որ իրենք փող ունեն, չտվեցին, մեզ տվեցին, որովհետեւ մենք չունենք, ո?չ, մեզ տվեցին նրա համար, որ մենք ավելի ժողովրդավար ենք, մեզ տվեցին, որովհետեւ մեր տնտեսությունն ավելի բաց է, ավելի ազատ է, Ադրբեջանինը` ոչ: Ադրբեջանն է դուրս մնում միջազգային կազմակերպությունների, անհատ պետությունների կողմից մեր տարածաշրջանում իրականացվող ծրագրերից: Դրա համար եմ ասում, որ մեր ժողովրդավարությունը, մեր բարեփոխումները մեր ռեսուրսն են: Մեր ռեսուրսը մեր ժողովուրդն է, մեր հավատքն է, մեր միասնականությունն է, ապագայի նկատմամբ մեր հավատը: Տասնհինգ տարին իսկապես ապացուցել է, որ այս ժողովուրդը կկարողանա գոյատեւել, եւ հաջորդ տասնհինգ տարին, կարծում եմ` ավելի փայլուն է լինելու: Այդ տրամադրվածությամբ եմ գնում Լոս Անջելես, որպեսզի հոգով ներգրավենք մեր ժողովրդին: Մենք ձեռք-ձեռքի տված կոչ ենք անելու մեր հայրենակիցներին, որպեսզի իրենց լայն մասնակցությունը բերեն, հպարտություն զգան, որ ունեն հայրենիք, որ ամուր է, ժողովրդավարության ճանապարհն է բռնած եւ ունի, իսկապես, փայլուն ապագա: