- Պարոն Օսկանյան, ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների հերթական այցելությունը տեղի ունեցավ տարածաշրջան, եւ տպավորությունն այնպիսին էր, որ այդ այցելության հիմնական նպատակը Քոչարյան-Ալիեւ հանդիպումը կազմակերպելն է. այդ կոնտեքստում համանախագահներն իրենց հետ բերել էին նոր գաղափարներ, որոնք պետք է դառնան, այսպես ասած, երկու նախագահների խոսակցության թեման: Հարց է ծագում՝ հակամարտության կարգավորման այդ նոր գաղափարները որքանո՞վ են ընդունելի ՀՀ-ի համար:

- Իրոք, դատելով համանախագահների հրապարակային վերջին հայտարարություններից, ակնկալվում էր, որ նրանք այս այցի ընթացքում, պահելով բանակցությունների առկա հիմքը, կբերեն նոր մոտեցումներ եւ նոր շեշտադրումներ: Բայց միեւնույն ժամանակ, համանախագահների հետ Մաաստրիխտում անցյալ շաբաթ ունեցած իմ հանդիպումից ես այնպիսի տպավորություն ստացա, որ նրանք այդ նոր մոտեցումները եւ շեշտադրումները կանեն միայն այն ժամանակ, երբ կզգան, որ պահը հարմար է դրա համար: Համանախագահները, հաշվի առնելով Իլհամ Ալիեւի նոր նախագահ լինելը, որոշակի մտահոգություն ունեին, քանի որ չէին ուզում առաջին իսկ օրը, պահի տակ, մերժողական պատասխան ստանալ: Այսինքն, մի կողմից ցանկությունը կար, նրանք պատրաստ էին եւ իրենց մտքում ունեին նոր գաղափարներ, սակայն իմ տպավորությունն այն է, որ, համենայնդեպս, վերջնական որոշում այն մասին, որ անպայման այդ գաղափարները ներկայացնելու են՝ դեռեւս չկար: Եւ ելնելով պահի տրամադրությունից, նրանք պետք է որոշեին՝ հայտնե՞լ այդ նոր մտքերը, թե ոչ: Դատելով այն բանից, որ Երեւանում ՀՀ նախագահի հետ հանդիպման ժամանակ նրանք չարեցին որեւէ նոր առաջարկություն, չհայտնեցին նոր մտքեր, մոտեցումներ, կարելի է եզրակացնել, որ նույնը չեն արել նաեւ Բաքվում: Այսինքն, կարելի է եզրակացնել, որ, թերեւս, նրանք հաշվարկել են, որ Իլհամ Ալիեւը այս պահին դեռեւս պատրաստ չէր այդ գաղափարները լսելուն: Ներկայումս մենք իսկապես նոր բան չունենք, իսկ նախագահի հետ հանդիպման ընթացքում եղել է պարզապես ընդհանուր մտքերի փոխանակում, եւ ինչպես դուք նկատեցիք՝ երկու նախագահների հանդիպման առաջարկություն, որին Քոչարյանը դրական է պատասխանել:

- Ձեր խոսքից տպավորություն ստացանք, որ համանախագահների առաջարկների կամ գաղափարների պոտենցիալ մերժողի կարգավիճակը վերապահվում է Իլհամ Ալիեւին, այսինքն, ենթադրվում է, որ այդ նոր գաղափարները անպայման ընդունելի՞ են Հայաստանի համար:

- Որքան էլ որ մենք փորձենք կանխագուշակել, այնքան ժամանակ, քանի դեռ այդ մոտեցումները պաշտոնապես մեզ չեն ներկայացվել, ճիշտ չի լինի ասել՝ դրանք մեզ համար ընդունելի՞ են, թե ոչ: Դա կլինի զուտ շահարկում: Նորից եմ կրկնում, քանի որ դա էական է, այս այցով որեւէ նոր առաջարկ, նոր մոտեցում կամ նոր շեշտադրում չի արվել:

- Սակայն համանախագահները ՀՀ նախագահի հետ հանդիպմանը հաջորդած ասուլիսում հստակ ասացին, որ նոր մոտեցումներ երկու նախագահներին ներկայացրել են, նրանք նույնիսկ ասացին, որ նախագահներն իրենք պետք է որոշեն՝ ընդունե՞լ դրանք, թե՝ ոչ:

- Ես հանդիպմանը ներկա եմ եղել եւ նորից եմ կրկնում՝ համանախագահներն այս այցի ընթացքում նոր բան չեն բերել:

- Ամեն դեպքում նրանք հստակ հայտարարել են, որ պատրաստվում են ԼՂ հակամարտության կարգավորման հերթական առաջարկը համեմել փուլային եւ փաթեթային սկզբունքներով, այսինքն, մինչ այժմ եղած փուլային եւ փաթեթային առաջարկներից դուրս բերել ինչ-որ միջին տարբերակ: Դուք մինչեւ այժմ հստակ ասել եք, որ Հայաստանի համար ընդունելի չէ փուլային որեւէ մոտեցում, եւ համանախագահների այս հայտարարությունը, արդյոք, ձեզ չի՞ անհանգստացնում, եւ արդյո՞ք դա չի նշանակում, որ քիվեսթյան եւ փարիզյան սկզբունքները, որոնք դուք միշտ առաջընթաց եք համարել, կորցրել են իրենց հրատապությունը:

- Գուցե ես միտքս նորից եմ կրկնում, սակայն այնքան ժամանակ, քանի դեռ մեր առաջ կոնկրետ բան չի դրվել, ես չէի ցանկանա որեւէ գնահատական տալ: Ես համարում եմ, որ քիվեսթյան սկզբունքները եւ այդ ամբողջ փաթեթն արդիական են, եւ դրանք իրական հիմք են բանակցությունների շարունակականության համար: Մենք հույս ունեինք, որ համանախագահների այս այցելության ընթացքում կստանայինք մեզ համար շատ կարեւոր այն հարցի պատասխանը, թե Իլհամ Ալիեւն իրո՞ք պատրաստ է այդ հիմքի վրա շարունակել բանակցությունները, սակայն, դժբախտաբար, մենք այդ պատասխանը չունենք՝ ոչ դրական, ոչ բացասական իմաստով: Ուղղակի այդ հարցը դեռեւս օդից կախված է: Միգուցե դա կպարզվի նախագահների հանդիպման ընթացքում: Ինչ վերաբերում է քիվեսթյան փաստաթղթին, իրոք, դա մեզ համար ակտուալ հիմք է, սակայն դա ակտուալ է այնքանով, ինչքանով, որ հակառակորդ կողմը պատրաստ է այդ հիմքի վրա ներգրավված լինել գործընթացին: Երբ նա միանշանակորեն մերժի այդ ճանապարհը, այն արդեն կկորցնի իր ակտուալությունը անկախ մեզանից: Դրա համար էլ ես կարծում եմ, որ նախագահների հանդիպումը կարեւոր փուլ կլինի, եւ մենք կստանանք մեզ հուզող հարցի պատասխանը:

- Վերջերս ԱԺ արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի նիստից եւ այնտեղ ձեր ունեցած ելույթից հետո, ընդդիմությունը սկսել է իշխանություններին մեղադրել այն բանում, որ վերջինս փորձում է ԼՂ հարցի կարգավորման կամ չկարգավորման պատասխանատվությունը գցել ԱԺ-ի եւ ժողովրդի վրա: Վազգեն Մանուկյանն անգամ օգտագործեց «շառ» արտահայտությունը, եւ կա տեսակետ, որ լսումները հատուկ այդ նպատակով էին կազմակերպված, ինֆորմացիայի արտահոսքն էլ կազմակերպված էր իշխանության կողմից, որպեսզի ինչ-ինչ դիրքորոշումներ ցույց տրվեն, եւ խորհրդարանն ու հասարակությունը ներգրավվեն ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման գործընթացի մեջ: Այս իմաստով, իշխանությունը պատրա՞ստ է ամբողջությամբ իր վրա վերցնել հարցի կարգավորման պատասխանատվությունը:

- ԱԺ պատգամավորները, հատկապես ընդդիմությունը պետք է հստակ որոշեն՝ ուզո՞ւմ են ինֆորմացված լինել, թե չլինել: Նրանք ուղղակի չեն կարող մեզ քննադատել իրենց ինֆորմացիա չտալու համար, իսկ ինֆորմացիա տալու դեպքում քննադատել՝ բեռը նրանց վրա դնելու կամ պատասխանատվությունն իրենց հետ կիսելու դավադրության մեջ: Սա ուղղակի լուրջ չէ, եւ նրանք պետք է որոշում կայացնեն: Ասեմ, որ այդ լսումները բոլորովին էլ մեր նախաձեռնությամբ չէին կազմակերպվել, այլ՝ հանձնաժողովի եւ հատկապես ընդդիմադիր անդամների կողմից: Ես ուղղակի անլուրջ եմ համարում, որ այսօր այսպիսի մեղադրանքներ են հնչում իշխանությունների կամ հանձնաժողովի ղեկավարության հասցեին: Նաեւ լուրջ չեմ համարում այն փաստը, որ հանձնաժողովը նիստի սկզբում որոշում կայացրեց փակ անցկացնել այն, սակայն հանդիպումից հետո ամբողջ սղագրությունը տվեց մամուլին: Առավելեւս, որ թեկուզեւ սղագրությունն ունենալուց հետո ձեր թերթում լույս տեսած հոդվածում նիստի ընթացքում իմ արտահայտած մտքերը շարունակականության առումով աղավաղված էին: Այս բոլորը որոշ չափով խախտեց իմ վստահությունն ԱԺ՝ կոնկրետ այդ հանձնաժողովի նկատմամբ. մի բան, որ շատ արժեքավոր էր հատկապես այս օրերին, քանի որ ԼՂ հարցը դեռ չի լուծվել, եւ մենք հաճախակի խորհրդակցության կարիք պետք է ունենանք: Ես ուզում եմ նորից շեշտել, որ, վերջիվերջո, ԱԺ-ն եւ ժողովուրդը պետք է որոշեն ԼՂ հարցի կարգավորման վերջնական տարբերակը: Իշխանությունների դերն այստեղ բանակցությունները մի որոշակի փուլի հասցնելն է, եւ երբ իրենք կզգան, որ հասել են մի տարբերակի, որն արտահայտում է մեր ազգային շահերը, արդեն դա ներկայացնեն ԱԺ եւ ժողովրդի դատին: Սա անխուսափելի է, անկախ նրանից, թե ինչպես կկոչեն՝ բեռը կիսել, շառը գցել, թե ժողովրդավարական գործընթաց: Վերջիվերջո, մենք այս ճանապարհով պետք է գնանք, սա համազգային խնդիր է, գործադիր իշխանությունն ունի աշխատանքի իր մասը, դրանից հետո խնդիրը պետք է դրվի ԱԺ եւ ժողովրդի դատին, ինչպես որ արվում է բոլոր նորմալ երկրներում:

- Այնուամենայնիվ, Դուք ԱԳ նախարար եք 1998-ից, եւ ես չեմ հիշում մի դեպք, որ ԱԺ-ում համանման լսումներ տեղի ունեցած լինեն: Այս իմաստով հարց է ծագում՝ ինչու՞ հատկապես հիմա, սա չի՞ նշանակում արդյոք, որ նոր իրողություններ են ստեղծվել, եւ դրանց պայմաններում ՀՀ իշխանությունները որդեգրել են մի քաղաքականություն, որտեղ լավագույնը համարվում է հարցի կարգավորման ձգձգումը, որի մոդելը, փորձը ցույց է տալիս, ներքին դիմադրություն հրահրելն է կամ ներքին դիմադրության իմիտացիա ստեղծելը:

- Գիտեք, նման լսումներ եղել են, ես մասնակցել եմ: Սակայն ճիշտ եք նկատում` երկար ժամանակ չէր եղել: Սակայն ե՛ս չեմ խնդրել ԱԺ արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովին լսումներ անցկացնել: Չմոռանանք, որ սա նոր հանձնաժողով է՝ նոր ղեկավարությամբ եւ նոր անդամներով, եւ չի բացառվում, որ նրանց մոտեցումը տարբերվում է նախորդներից, եւ ուզում են առավել տեղեկացված լինել: Ես ուղղակի ճիշտ չեմ համարում անպայման այս բոլորի մեջ դավադրություն փնտրելը, քանի որ սա պատ է ստեղծում իշխանությունների եւ պատգամավորների միջեւ, եւ եթե, իրոք, խորհրդակցությունների կարիք լինի, ապա վատ նախադեպ է ստեղծվում: Ընդհանրապես ԼՂ հետ կապված քաղաքական նեղ նպատակներով շահարկումներն անընդունելի են. ես հասկանում եմ ընդդիմության միտումները, սակայն ինձ ավելի հասկանալի կլիներ այլ ոլորտների շահարկումը, քանի որ սա մի խնդիր է, որին պետք է համազգային մոտեցում ցուցաբերել:

- Շահարկումների հետ կապված՝ թերեւս, շարունակեմ հարցս. ընդդիմությունը ձեր տեսակետից՝ շահարկելով, իր տեսակետից՝ փաստարկելով, ասում է, որ Ռ.Քոչարյանը, 1998-ին իշխանության գալով, խոստացել է, որ ԼՂ-ն կլինի ութ հազար քառակուսի կիլոմետր տարածքով անկախ պետություն, նշվում է նաեւ, որ դա ասվել է ԱԽ նիստի ընթացքում: Ի՞նչ կասեք այդ մասին, ՀՀ իշխանությունն ի՞նչ իրական քայլեր է արել ութ հազար քառակուսի կիլոմետր տարածքով անկախ ԼՂՀ ունենալու համար:

- Ես չեմ ուզում մտնել կիլոմետրերի թվաբանության մեջ, կարող եմ միայն ասել, որ Քոչարյանը շատ հետեւողական է եղել իր մոտեցումների առումով: Նրա հիմնական մոտեցումն այն է, որ առանց հստակեցնելու ԼՂ քաղաքական կարգավիճակը՝ ինքը չի գնա ընդհանուր փաթեթի առանձին տարրերի լուծման ճանապարհով: Սա եղել է Քոչարյանի ղարաբաղյան քաղաքականության հիմնաքարը, եւ այդ առումով ես կարող եմ ասել, որ նա խիստ հետեւողական է գտնվել:

- Այսինքն, եկեք կոնկրետացնենք՝ նա չի՞ խոստացել ութ հազար քառակուսի կիլոմետր տարածքով անկախ ԼՂ:

- Կարծում եմ՝ այդ հարցին պատասխանեցի:

- Հայաստանի Հանրապետութան համար ընդունելի տարբերակ է ԼՂ-ի անկախ հանրապետություն լինելը կամ ԼՂ-ի վերամիավորումը Հայաստանին, մենք ճի՞շտ ենք գնահատում:

- Ավելի լավ կլինի ձեւակերպել այնպես, որ բոլորիս համար ընդունելի է ԼՂ-ի ամբողջական ինքնորոշումը, որ ԼՂ ժողովուրդն ինքը որոշի իր ճակատագիրը: Բայց եկեք հարցերին ռեալ նայենք: Ես կարծում եմ, եթե այդպիսի միջազգայնորեն ճանաչված ինքնորոշում պետք է լինի, լավ կլիներ, որ այդ ինքնորոշումն արտահայտվեր ԼՂ-ի՝ Հայաստանի կազմում լինելով: Սա իմ անձնական մոտեցումն է:

- Իսկ ձեզ համար ընդունելի՞ տարբերակ է, որ ԼՂ-ն լինի ՀՀ կազմում, փոխարենը՝ Մեղրին լինի Ադրբեջանինը:

- Ես այս հարցին նույնիսկ չեմ պատասխանի, քանի որ եթե պատասխանեմ, կնշանակի, որ նման տարբերակ կա: Ես կարծում եմ, որ նույնիսկ մեր մտայնությունից մենք այդ հարցադրումը պետք է հանենք, քանի որ դա իր մեջ վտանգ է պարունակում եւ կարող է վատ ազդանշաններ ուղարկել արտաքին աշխարհին եւ հատկապես Ադրբեջանին: Այն փաստաթուղթը, որ կոչում ենք քիվեսթյան մոտեցում, սկզբունք, ես կարող եմ ձեզ վստահեցնել, որ 15-20 էջանոց այդ փաստաթղթում «Մեղրի» բառն ընդհանրապես գոյություն չունի: Ես բազմիցս ասել եմ եւ նորից եմ կրկնում՝ Մեղրիի խնդիր ԼՂ հակամարտության բանաձեւում չկա եւ չի կարող լինել:

- Սակայն Ռ.Քոչարյանը հրապարակայնորեն խոստովանել է, որ եղել է Մեղրիի տարբերակ, որը մեր կողմից մերժվել է:

- Դա ես էլ եմ ասել, աբսուրդային շատ այլ առաջարկություններ էլ են եղել, սակայն կարելի է լուրջ ընդունել միայն այն, որը կողմերը հիմք են համարել բանակցությունների շարունակության համար: 

- Իսկ առաջարկը Հայաստանի՞ կողմից է եղել. նման տեսակետ գոյություն ունի:

- Չէ, սա նորից շահարկումների շարքից է, այդպիսի առաջարկություն Հայաստանի կողմից չէր կարող լինել եւ չի կարող լինել ապագայում: Եւ այսօրվա դրությամբ ԼՂ հակամարտության կարգավորման բանաձեւում չկա Մեղրիի հարց եւ չի կարող լինել:

- Քիվեսթյան տարբերակում ենթադրվո՞ւմ է ԼՂ-ի վերամիավորումը ՀՀ-ին:

- Ես չէի ուզենա այս պահին մանրամասնել, քանի որ այդ տարբերակը պաշտոնապես չի մերժվել եւ դեռ բանակցությունների սեղանին է:

- Վերջին շրջանում դուք հաճախակի շեշտում եք, որ հաջորդ տարի լրանում է ԼՂ հակամարտության գոտում հաստատված զինադադարի 10-րդ տարեդարձը, նշում եք, որ սա միակ ինքնապահպանվող եւ ինքնակարգավորվող զինադադարն է, որին կողմերը հասել են սեփական նախաձեռնությամբ, եւ ձեր խոսքի մեջ կոչ կա այն մասին, որ 2004 թվականը պետք է ԼՂ հակամարտության կարգավորման իմաստով դարձնել բեկումնային տարի: Ինձ հետաքրքրում է՝ արդյոք, 2004 թվականի նկատմամբ ձեր այդպիսի վերաբերմունքը կապվո՞ւմ է, ասենք, օրինակ՝ այն բանի հետ, որ 2005 թվականին կսկսի գործել Բաքու-Ջեյհան նավթամուղը, եւ տարածաշրջանում տնտեսական, կոմունիկացիոն եւ քաղաքական նոր իրողություններ կամրագրվեն, եւ դուք ուզում եք ԼՂ հակամարտությունը լուծված տեսնել մինչ այդ իրողությունների ամրագրումը:

- Ես միանգամից ասեմ, որ մենք ԼՂ հակամարտությունը չենք կապում նավթամուղի հետ, դա համարում ենք բոլորովին այլ գործընթաց: Իսկ 2004-ի եւ հրադադարի տասնամյակի գաղափարը սիմվոլիկ նշանակություն ունի: Ա՛յն առումով սիմվոլիկ, որ տասը տարիների ընթացքում այստեղ դրսեւորվել է բավականին լուրջ քաղաքական կամք, եւ պատերազմը վերսկսվելուն ուղղված որեւէ քայլ չի արվել, հատկապես որ՝ միջազգային խաղաղապահ ուժերի կողմից այդ սահմանը չի հսկվում: Այդ կոչի մեջ կա նաեւ մեկ այլ գաղափար, այն, որ ՀՀ-ն ուզում է այս խնդիրը լուծված տեսնել հնարավորին չափ կարճ ժամկետում: Սա մեր ցանկությունն է, եւ մենք հույս ունենք, որ նման ցանկություն կունենա նաեւ հակառակորդը, որպեսզի մենք կարողանանք հասնել հարցի խաղաղ կարգավորմանը:

- Ասում են, որ դիվանագետը խոսում է իր մտքերը թաքցնելու համար: Եւ քանի որ վերջին շրջանում դուք անընդհատ շեշտում եք 2004-ի ընթացքում հարցը կարգավորելու անհրաժեշտությունը, որոշակի շրջանակներում վերստին տպավորություն է ստեղծվում, որ Հայաստանն անցնում է հարցի կարգավորումը ձգձգելու ռազմավարությանը: Խոսվում է նաեւ այն մասին, որ Հայաստանը շահագրգռված չէ հարցի արագ կարգավորումով, որովհետեւ հնարավոր լուծումները չեն տեղավորվում մեր պատկերացումներում:

- Գիտեք, այսօր մեր դիվանագիտության առաջ ձգձգման խնդիր դրված չէ, սակայն ժամկետներ նույնպես դրված չեն: Մենք այսօր մեր առաջ խնդիր ենք դրել հասնել հարցի խաղաղ կարգավորմանը: Եւ ճիշտ չէ եզրակացնել, որ այն, ինչ կա այսօր՝ չի տեղավորվում մեր շահերի շրջանակներում, որովհետեւ իրականում ուղիղ հակառակն է, այսինքն՝ այն, ինչ այսօր կա, եւ ինչին Ադրբեջանը դիմադրում է, տեղավորվում է մեր շահերի շրջանակներում, եւ մենք ուզում ենք այդ հիմքի վրա շարունակել բանակցությունները: Մենք այսօր սպասում ենք Ադրբեջանի նախագահի կողմից դրական ազդանշանների` բանակցություններն առկա հիմքի վրա շարունակելու համար, եւ ես կարծում եմ, որ այդ դեպքում 2004-ի ընթացքում մենք հնարավորություն կունենանք հասնել հարցի խաղաղ կարգավորմանը, եւ մեր կողմից որեւէ միտումնավոր ձգձգում չի լինի:

- Իսկ դուք մտավախություն չունե՞ք, արդյոք, որ ԼՂ-ի՝ բանակցային գործընթացին չմասնակցելը կարող է որոշակի սառնություն մտցնել ՀՀ-ի եւ ԼՂ-ի միջեւ եւ հարցի կարգավորման համատեքստում որոշակի տարաձայնություններ առաջացնել: Հատկապես, որ ԼՂ-ում արդեն անհանգստություն է նկատվում, եւ հրապարակային կարծիքներ են հնչում, որ ՀՀ իշխանությունները չեն արտահայտում ԼՂ ժողովրդի կամքը: Ընդ որում, այսպիսի շեշտադրումներ արվել են ԼՂ ԱԳ նախարարի ներկայությամբ, եւ նա որեւէ կերպ չի դիմադրել:

- Ես ուղղակի ԼՂ-ի կողմից այդպիսի դժգոհություն չեմ նկատել: Սակայն, իհարկե, ցանկալի կլիներ, որ ԼՂ-ն անմիջական մասնակցություն ունենար գործընթացին: Այս առումով մեր դիրքորոշումը հստակ է. երբ մոտենանք հարցի վերջնական կարգավորմանը, Ղարաբաղը պետք է ներգրավվի բանակցություններում: Ցանկալի կլիներ, որ դա հնարավորինս շուտ լիներ, սակայն հարցն այն է, որ դիմադրությունն Ադրբեջանի կողմից է: ԼՂ-ի՝ բանակցությունների չմասնակցելու հիմնական պատճառը Լիսաբոնի հայտարարությունից անմիջապես հետո Մինսկի խմբի գործունեության ընդհատումն էր: Սակայն մեզ համար հստակ է, եւ ղարաբաղցիները լավ գիտեն դա, որ Հայաստանն ինքնուրույն չի գնա որեւէ փաստաթղթի վերջնական համաձայնեցման՝ առանց ԼՂ կոնկրետ մասնակցության: Սա քաջ հայտնի է նաեւ թե՛ համանախագահներին, թե՛ Ադրբեջանին:

- Այսինքն, դուք հիմա կոնկրետ գործողություններ ձեռնարկում եք ԼՂ-ին ներգրավելու համար:

- Գիտեք, ոչ միայն հիմա: Մենք այդ խնդիրը մեր առաջ միշտ ունեցել ենք: Սակայն կրկին հարցն Ադրբեջանի դիմադրությունն է, այսինքն, մենք կանգնել էինք մի ընտրության առաջ, երբ պետք է որոշեինք՝ շարունակե՞լ գործընթացը, թե՞ ընդհանրապես հրաժարվեինք դրանից: Իսկ գործընթացի ընդհատումը կարող էր վտանգավոր լինել:

ԱՐՄԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ