Ա. ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ, հաղորդավար.- Բարեւ ձեզ սիրելի ռադիոլսողներ, «Կիրակնօրյա ռադիոլուր» վերլուծական ծրագրի հյուրն է Հայաստանի արտգործնախարար Վարդան Օսկանյանը։ Բարեւ ձեզ,պարոն Օսկանյան։

Ադրբեջանի Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը պաշտոնապես հայտնեց Իլհամ Ալիեւի հաղթանակի մասին։ Եվ այս կապակցությամբ առաջին հարցը` կապված այդ ընտրությունների եւ նրա արդյունքի հետ. ի՞նչ ակնկալիքներ ունի Հայաստանը հանձինս արտգործնախարարության: Այս հարցը հատկապես հետաքրքիր է ղարաբաղյան ենթատեքստում, արդյոք կսկսվե՞ն բանակցությունները Քիվեստյան գործընթացից, թե` ի՞նչ եք կարծում, ինչ-որ նոր զարգացումներ կլինեն։

Վ. ՕՍԿԱՆՅԱՆ.- Այս պահին, իհարե, մեզ հիմնականում մի հարց է հուզում, մտահոգում։ Դա Լեռնային Ղարաբաղի խնդիրն է եւ դրա շուրջ ծավալվելիք բանակցությունները։ Կարծում ենք, որ համանախագահողները շուտւվ կժամանեն տարածաշրջան, եւ նրանք իրենց առաջին հանդիպումը կունենան Ադրբեջանի նոր նախագահի հետ։ Իհարկե, կլինեն Երեւանում եւ Ստեփանակերտում, կփորձեն լսել կողմերի տեսակետները եւ նրանց, կարծում եմ, որ այդ այցելությունը կկողմնորոշի, թե ինչպիսի ընթացք կտան բանակցություններին։ Եւ այստեղ է հիմնական հարցականը, որ մենք ուզում ենք պատասխանն իմանալ, թե արդյոք Ադրբեջանի նոր նախագահը պատրաստ կլինի՞ շարունակել բանակցություններն այն կետից, ուր իր հայրը ընդհատել էր առողջական եւ այլ պատճառներով: Նա կունենա՞ քաղաքական բավարար կամք շարունակելու եւ ընդունելու իր հոր կողմից ընդունված սկզբունքները, հատկապես Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակին վերաբերող։ Եւ դրանից կախված կլինի, թե ինչպիսին կլինեն բանակցությունները եւ դրանց արդյունքը մոտ ապագայում։ Եթե նոր նախագահը փորձ անի, օգտագործելով այս առիթը, բանակցությունները մղել հետ` ինչ-որ մի այլ ժամանակաշրջան, որն արդեն անցած է, մենք համարում ենք, եւ նաեւ այդ անցած փուլը այսօր արդեն համահունչ չէ միջազգային զարգացումների հետ եւ համատեղելի չէ նաեւ այն մտածողությանը, որ այսօր կա միջազգային հանրությունում, եւ հատկապես համանախագահների մոտ։ Այդ դեպքում, կարծում եմ, որ լուրջ պրոբլեմներ կստեղծվեն եւ պրոցեսը էապես կտուժի։ Համենայն դեպս, ես չեմ ուզում որեւէ եզրակացության հանգել այս պահին, պետք է սպասել համանախագահների այցին եւ դրանից հետո մենք կարող ենք գնահատական տալ, թե ինչպիսի  զարգացում է ունենալու բանակցությունները Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ եկող ամիսների ընթացքում։

Ա. ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ.-Եվրամիություն եւ Հարավ Կովկասյան տարածաշրջան. շատ վերլուծաբաններ գտնում են, որ եվրոպական կառույցները որոշակի առավելություն են տալիս մեր տարածաշրջանի երկրներին, ցանկություն ունենալով իրենց ազդեցության ոլորտում պահել։ Դրանով են բացատրում այն փաստը, որ չնայած քննադատությանը, որ կա տարածաշրջանի բոլոր երկրների հանդեպ, եւ քաղբանտարկյալների առկայությանը Ադրբեջանում, եւ ազգամիջյան խնդիրներին Վրաստանում, այդ երկրները շարունակում են մնալ Եվրախորհրդի անդամ եւ նույնիսկ նրանց հանդեպ պատժամիջոցներ չի կիրառվում։ Ինչո՞վ դա կբացատրեք  եւ արդյոք դա այդպե՞ս է։

Վ. ՕՍԿԱՆՅԱՆ.-Եվրոպական կառույցների մասին խոսելիս մենք այստեղ մի փոքր տարբերակում պետք է մտցնենք երկու կարեւորագույն կառույցների մեջ։ Մեկը դա Եվրոպայի խորհուրդն է, մյուսը Եվրամիությունը։ Եվրոպայի խորհրդի դեպքում Կովկասի երեք պետություններն էլ անդամ են եւ այնտեղ հիմնականում արծարծվող խնդիրները վերաբերում են ժողովրդավարությանը, մարդու իրավունքներին, քաղաքական բարեփոխումներին, եւ այդ շրջանակներում բավական լուրջ պրոցեսներ են գնում եւ յուրաքանչյուր երկրի դեպքում արդեն կա հստակեցված անելիքներ, որոնք պայմաններն էին այդ երեք երկրների  անդամակցությանը  եւ պարտավորություններն են, որոնք մինչեւ ամենաուշը 2004 թ. պետք է ամբողջությամբ իրականացվեն։ Այստեղ, իհարկե, Կովկասի տարբեր երկրներ տարբեր առաջընթաց են արձանագրել, բոլորը նույն մակարդակի վրա չեն այս պահին, որոշ երկրներում որոշ հարցեր ավելի հետ են մնացել, մյուս երկրներում ավելի առաջ են գնացել մի քանի այլ ուղղություններ, այնպես որ բոլորին նույն հարթակի վրա այսօր չի կարելի դնել։ Ես կարող եմ մեր օրինակի վրա խոսել, այն` ինչ որ արվել է Հայաստանում պարտավորությունների իրականացման առումով, բավարար է եւ հատկապես մահապատժի վերացումից հետո Հայասստանը բոլորովին այլ մակարդակի վրա հայտնվեց, եւ այն պարտավորությունները, որ դեռեւս մնում են իրականացնել, դրանք բոլորը կարեւոր լինելով հանդերձ, համենայնդեպս առօրյա հրամայական չեն եւ, կարծում եմ, որ Եվրոպայի խորհուրդը ընդունում է այն փաստը, որ դրանք պետք է տեղի ունենան եկող ամիսների ընթացքում։ Նաեւ մեր դեպքում կա սահմանադրական բարեփոխումների հարցը, որովհետեւ պարտավորություններից մի քանիսը անմիջականորեն կախված են սահմանադրական փոփոխությունների հետ եւ հազիվ թե 2004-ին եւ նույնիսկ 2005-ին իրականանան: Բայց, ինչպես արդեն պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել, միջանկյալ լուծումներ են տրվելու եւ դա ամբողջությամբ, կարծում ենք, կբավարարի Եվրոպայի խորհրդին։ Այս բոլորը հաշվի առնելով է, որ Եվրոպայի խորհուրդը նաեւ իր մոտեցումներն է ցուցաբերում Կովկասի երեք երկրների նկատմամբ, ընտրությունների  հարցերում հատկապես, որովհետեւ հարցերին նրանք մոտենում են մի քիչ ավելի լայն կոնտեքստով, եւ դեպքեր ու իրադարձություններ չեն առանձնացնում։ Ընդհանուր պատկերի գնահատականի շրջանակներում է, որ կոնկրետ քայլերի են գնում, հատկապես, երբ խոսքը գնում է պատժամիջոցներին։ Եթե երկիրը լուրջ առաջընթաց է արձանագրել պարտավորությունների իրականացման հարցում, այդ դեպքում պատժամիջոցների գնալը շատ ավելի անհավանական է, քան, երբ այլ ուղղություններով, ընտրություններից բացի, երկիրը  հետ է մնում: Այդ դեպքում, ես կարծում եմ, որ ավելի հեշտ կլինի եւ նրանք հակված կլինեն պատժամիջոցներ կիրառել տվյալ երկրի նկատմամբ։ Այսօր տիրող այն տեսակետը, որ եկող տարվա սկզբներին Եվրախորհուրդը երեք երկրների նկատմամբ փաթեթային մոտեցում կցուցաբերի եւ պատժամիջոցների կգնա, կարծում եմ, ճիշտ չէ: Այդպես չի լինելու, այստեղ յուրաքանչյուր երկրի գնահատականը առանձին է տրվելու եւ այդ գնահատականի մեջ ծանրակշիռ դեր է խաղալու այն փաստը, թե տվյալ երկիրը ինչքանով իր պարտավորությունները կարողացել է իրականացնել եւ ինչքանով է Եվրոպայի խորհուրդը դրանից բավարարվել։

Երկրորդ կառույցը դա Եվրոմիությունն է, այստեղ խնդիրները մի քիչ այլ են եւ այստեղ երեք երկրներն էլ անդամ չեն, բոլորովին այլ գործընթացներ են գնում։ Այստեղ, ես կարծում եմ, կարեւոր է այն, որ Եվրամիությունը կարողանա տա այն ազդանշանը, որ հեռանկարում Եվրամիության դռները բաց են լինելու նաեւ Կովկասի երկրների համար։ Շատ կարեւոր հանգամանք է եւ Հայաստանը անընդհատ իր հանդիպումներում պնդում է, որ ազդանշաններն ստացվեն Եվրամիության կողմից, որպեսզի մենք կարողանանք առավել մեծ արդյունավետությամբ եւ խանդավառությամբ առաջ գնալ այդ ուղղությամբ եւ կարողանանք մեր բարեփոխուների շուրջ համախմբել մեր համախոհների կարծիքը, որովհետեւ առանց այդ ազդանշանի ինչ-որ մի բան թերի է մնում եւ իշխանությունների ջանքերն ավելի անարդյունավետ են դառնում, երբ հանրությունը չի նկատում համապատասխան ընդառաջում մյուս կողմից, այս դեպքում` Եվրամիության։ Այնպես որ, դա մեզ համար կարեւոր խնդիր է եւ վերջին բրյուսելյան հանդիպման ժամանակ Հայաստան-Երամիություն համագործակցության խորհրդի մեր տարեկան նիստի ժամանակ այս հարցը առանցքային խնդիրներից էր եւ բավական բարձր հնչեցվեց այս մոտեցումը եւ ըմբռնում ցուցաբերվեց Եվրոմիության կողմից։

Ա. ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ.- Պարոն Օսկանյան, Բրյուսելում, Եվրամիություն- Հայաստան համագործակցության խորհրդի նիստի ժամանակ արդյոք քննարկվե՞լ է ատոմակայանի խնդիրը: Այդ հարցը վերջերս լրատվամիջոցների կողմից շատ էր արծարծվում: Ի՞նչ զարգացումներ կան: Հայտնի է, որ Եվրոմիությունն է իր հսկողության տակ է պահում ատոմակայանի խնդիրը:

Վ. ՕՍԿԱՆՅԱՆ.- Իհարկե, ատոմակայանի հարցը կամ դրա փակման հարցը ՀայաստանԵվրոմիություն համագործակցության օրակարգի կարեւոր հարցերից մեկն է եւ դա բրյուսելյան հանդիպման ժամանակ շոշափվեց։ Այս պահի դրությամբ խնդիրը կայանում է հետեւյալում՝ կոնկրետ փակման ժամկետներ Եվրամիության կողմից չեն հնչում, բայց մոտեցումն այն է, որ ինչքան շուտ փակվի ատոմակայանը, այնքան լավ Հայաստանի, տարածաշրջանի եւ Եվրամիության համար: Բայց ժամկետներ չեն նշվում, որովհետեւ բոլորս լավ գիտակցում ենք, որ մինչեւ չհայտնաբերվեն ատոմակայանի հզորությունները փոխարինող այլընտրանքային ռեսուրսներ, դժվար կլինի նրա փակումը: Այդ իսկ պատճառով էլ համագործակցությունը հիմնականում գնում է ոչ թե փակման վրա, այլ համագործակցությունը գնում է այդ այլընտրանքային ռեսուրսների որոնման վրա։ Այս պահին դրությամբ, փոքր տեղաշարժեր կան, բայց դեռ հեռու է բավարար լինելուց: Միայն կոնկրետ դրական տեղաշարժերի դեպքում է, որ մենք կկարողանանք ասել, թե երբ հնարավոր կլինի արդեն քննարկել ատոմակայանի փակման հարցը։

Ա. ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ.- Մի հարց եւս Հայաստան-Թուրքիա հարաբերությունների մասին։ Վերջին երկու տարվա ընթացքում, եթե չեմ սխալվում, դուք 5 թե  6 անգամ հանդիպել եք Թուրքիայի արտգործարարներ Ջեմի եւ Գյուլի հետ: Հետաքրքիր է, այդ հանդիպումներն ամեն անգամ ի՞նչ կետից են սկսվում։ Կա՞ ինչ-որ առաջընթաց, թե ամեն հանդիպում սկսվում է նույն զրոյական մակարդակից։

Վ. ՕՍԿԱՆՅԱՆ.- Ճիշտ նկատեցիք, որ արդեն մի քանի տարի է այդ հանդիպումները տեղի են ունենում, բայց ես կարող եմ ասել, որ նախկին նախարարի եւ նոր նախարար Գյուլի հետ բանակցությունները որակապես տարբերվում են: Այս փուլում նոր իշխանությունների հետ, այսինքն Գյուլի հետ բանակցություները շատ ավելի կառուցողական են եւ ես կարծում եմ, որ այս իշխանություններն ավելի վճռական են տեղաշարժ արձանագրելու հայ-թուրքական հարաբերություններում։ Նախկինում երբեք կասկածի տակ չի դրվել կամ փորձ չի արվել վերանայել Թուրքիայի կողմից առաջ քաշված Լեռնային Ղարաբաղի հարցը որպես նախապայման հայ-թուրքական երկկողմ հարաբերություններում տեղաշարժ արձանագրելու, բայց Գյուլի հետ բանակցություններում հստակ երեւում է այն մոտեցումը, որ այդ հարցը այսօրվա դրությամբ նույն ուժգնությամբ կապված չէ երկկողմ հարաբերությունների հետ։ Դա մեզ հույս է տալիս, որ մենք իրոք կկարողանանք, կենտրոնանալով երկկողմ խնդիրների վրա, փորձել լուծումներ գտնել եթե ոչ ամբողջական, բայց գոնե մասնակի: Կկարողանանք մասնակի տեղաշարժ արձանագրել Հայաստան-Թուրքիա երկկողմ հարաբերություններում:

Ա. ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ. - Պարոն Օսկանյան, այժմ Հայաստան-Սփյուռք զարգացումների մասին։ Բավական երկար ժամանակ Սփյուռքը Հայաստանի կողմից դիտվում էր որպես դոնոր կազմակերպություն, որը ֆինանսական   միջոցներ պետք է ներարկի,  հիմա ավելի շատ առաջ է քաշվում այն գաղափարը, որ Սփյուռքը պետք է ներդրումներով գա Հայաստան եւ բիզնեսը զարգացնի: Արդյոք Սփյուռքը դիտվելո՞ւ է որպես Հայաստանի հզորության կամ անվտանգության կարեւորագույն գործոն: Շատերը գտնում են, որ արդեն իսկ նրա առկայությունը շատ կարեւոր է եւ ուժեղացնում է Հայաստանին: Այդ հարցը տալիս եմ այն ենթատեքստում, որ վերջին շրջանում Սփյուռքում հայապահպանության խնդիրներ են առաջացել, փակվել են մի քանի կրթօջախներ եւ վերջերս այդ աղմուկը Մելքոնյան վարժարանի շուրջ։ Արդյոք Հայաստանի արտգործնախարարությունը սփյուռքյան կրթօջախների նկատմամբ, որպես  հայապահպանության կարեւորագույն գործոն, ինչ-որ քաղաքականությո՞ւն է տանելու: Օրինակ, Խորհրդային Հայաստանի շրջանում գոնե դասագրքերով օգնում էին, ի՞նչ է արվում այժմ:

Վ. ՕՍԿԱՆՅԱՆ. - Այսօր Հայաստան-Սփյուռք հարաբերությունները որակապես տարբերվում են նախկինից: Իսկապես այսօր մեր քաղաքականությունը կայանում է նրանում, որ սփյուռքին ներգրավենք Հայաստանի բոլոր ոլորտներում  եւ դրանց մասնակից դարձնենք ոչ միայն իրենց նյութական օգնությամբ, այլ նաեւ մասնակից դարձնենք քաղաքականության ձեւավորման, որոշումների կայացման: Զգացնել տանք, որ նրանք նույնպես տերն են այս երկրի, պետության, որ նրանք անբաժանելի մասն են հայ ժողովրդի: Եւ պետությունը, Հայաստանը` դա մեր բոլորինն է, եւ նրանք ունեն  պարտավորություններ, եւ պետությունն ունի պարտավորություններ նրանց նկատմամբ։ Ես կարծում եմ, որ այդ առումով դրական տեղաշարժ կա եւ մտածողությունը էապես փոխվել է, եթե փորձենք համեմատել 7, 8, 10 տարի առաջվա մտածողությանը եւ մոտեցումների հետ։ Բավական աշխույժ է երկխոսությունը եւ նաեւ Հայաստան-Սփյուռք համատեղ ծրագրերում։ Սփյուռքն այսօր իսկապես ներգրավված է եւ տնտեսական, եւ մշակութային, եւ որոշ չափով  քաղաքական ոլորտներում։ Վերջիվերջո չմոռանանք, որ Սփյուռքում կյանք առած եւ մինչեւ Հայաստանի անկախությունը իրենց գործունեությունը ծավալած քաղաքական կուսակցություններն այսօր  ներկայություն ունեն Հայաստանում։ Դա ինքնին նոր որակ է հաղորդում, եւ քաղաքական երկխոսության առումով արդեն այդ ներգրավումը ապահովվում է։   Բացի դրանից, Հայաստան-Սփյուռք խորհրդաժողովի եւ դրանից հետո ստեղծված իրավիճակում նաեւ ներգրավված են լինում ոչ քաղաքական ուժերը։ Այնպես որ, այսօր այդ դաշտը բավական ընդգրկուն է եւ իսկապես կա ներգրավվածություն։ Ես չէի ուզենա թողնել այն տպավորությունը, որ իրավիճակը իդեալական է։ Իհարկե, կան բարդություններ, դժգոհություններ ներգրավվածության առումով, բայց, կարծում եմ, որ ճիշտ ճանապարհի վրա ենք եւ եթե մենք կարողանանք շարունակել այս ընթացքը եւ առավել խորացնել, կարող ենք հասնել մի մակարդակի, որ մենք կարողանանք գործել եւ դա շատ ավելի արդյունավետ կդարձնի մեր գործունեությունը։ Իսկ ինչ վերաբերում է այն օրինակներին, որ դուք տվեցիք կոնկրետ Մելքոնյան վարժարանի հետ կապված, ես գիտեմ, որ այնտեղ լուրջ բարդություններ կան։ Հայաստանն այստեղ լուրջ անելիքներ ունի, այս պահին, համենայնդեպս, մենք երկու կողմերին էլ լսում ենք եւ խիստ գիտակցելով, որ վերջիվերջո որոշումը նրանցն է լինելու, մենք կարող ենք մեր մոտեցումները, մեր տեսակետներն ասել։ Այս պահին ես կոնկրետ որեւէ բան չունեմ ասելու կամ դիրքորոշում հայտնելու, բայց այդ խնդիրը մեր ուշադրության կենտրոնում է եւ մենք փորձում ենք կողմերի հետ աշխատել եւ գտնել, նաեւ ինչու չէ` Հայաստանի միջնորդությամբ, մի օպտիմալ լուծում, որը կապահովի կրթական համակարգերի կենսունակությունը եւ նրանց արդյունավետությունը։ Հայաստանի օգնությունը սփյուռքին, իհարկե, չի կարելի համեմատել խորհրդային շրջանի օգնության ծավալների հետ։ Այնտեղ միջոցները շատ ավելին էին եւ նաեւ այնտեղ ինչ-որ նպատակ էր հետապնդվում։ Այսօր մեր հիմնական խնդիրը Սփյուռքում հայապահպանության խնդիրն է եւ սփյուռքի վերարտադրողականության     ապահովման խնդիրը: Այդ ուղղությամբ քայլեր արվում են: Թերեւս Հայաստանի միջոցներն այսօր համեստ են, բայց կարեւորն այստեղ քաղաքականության առկայությունն է: Ես համոզված եմ, որ ժամանակի ընթացքում մեր ռեսուրսների հավելման զուգահեռ` մենք կկարողանանք շատ ավելին անել Սփյուռի համար։ Այստեղ փոխադարձաբար պետք է գիտակցենք, որ Հայաստան-Սփյուռք հարաբերությունները երկկողմանի ճանապարհ է։ Մի կողմից պետությունը պետք է անի ամեն ինչ, որպեսզի ստեղծի Սփյուռքի ներգրավվածության մեխանիզմներ, մյուս կողմից էլ Սփյուռքը պետք է կարողանա ներգրավել Հայաստանին Սփյուռքի  խնդիրների մեջ։ Եւ սա պետք է  դառնա երկկողմանի ճանապարհ, որպեսզի կարողանանք իսկապես փոխադարձաբար զգալ, որ մենք մի ազգի  երկու բաղադրիչ մասերն ենք, եւ մեր միասնական աշխատանքն է, որ ավելի արդյունավետ կդարձնի  եւ Հայաստանի, եւ Սփյուռքի խնդիրները լուծելու համար։

Ա. ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ. - Եւ վերջին հարցը: Շատ վերլուծաբաններ գտնում են, որ Վաշինգտոնը եւ Մոսկվան Հարավկովկասյան տարածաշրջանի գոնե երկու պետության` Հայաստանի եւ Ադրբեջանի հարցում ինչ-որ ընդհանուր քաղաքականության են եկել, ինչը եզակի է, եւ այստեղ առանձնապես հակասություններ չունեն։ Ինչքանո՞վ է դա բխում մեր արտաքին քաղաքականության շահերից:

Վ. ՕՍԿԱՆՅԱՆ. -Կասկած չկա, որ այսօր Միացյալ Նահանգներ-Ռուսաստան համագործակցությունը Կովկասի տարածաշրջանում անհամեմատելի է 1995-96թթ. իրավիճակին։ Իրոք, այն հակասությունները, որ կային, այսօր շատ ավելի մեղմ են եւ ինչ-որ տեղ նաեւ վերացել են: Բայց, իհարկե, չի կարելի ասել, որ ընդհանրապես մրցակցություն չկա։ Ուղղակի դրա որակն է փոխվել, մրցակցությունը նաեւ համագործակցության շրջանակներում է տեղի ունենում։ Սա դրական է մեզ համար, մեր վարած փոխլրացումային քաղաքականության համար։ Նման պայմաններում մեր վարած քաղաքականությունը շատ ավելի արդյունավետ է դառնում, երբ չկան սուր հակասություններ այդ երկու գերտերությունների մեջ, որոնք լուրջ շահեր ունեն այս տարածաշրջանում։ Եւ այդ պայմաններում, ես կարծում եմ, որ  համագործակցությունը մեր երկուսի համար էլ ավելի արդյունավետ է եւ որպես տարածաշրջանային մոտեցում փոխլրացումային քաղաքականությունը դառնում է շատ ավելի արդյունավետ։