Անվտանգություն եւ պաշտպանություն

Հայաստանը սովորական սպառազինությունների վերահսկման միջազգային համակարգում

Այս ոլորտում, ՀՀ արտաքին գործերի նախարարության համապատասխան ստորաբաժանումները զբաղվում են ԵԱՀԿ եւ ՄԱԿ շրջանակներում գործող Միջազգային համաձայնագրերի, Կոնվենցիաների, այլ համապատասխան փաստաթղթերի իրագործմամբ, որոնք ներառում են այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք են` սովորական սպառազինությունների վերահսկումը, զինաթափումը, սպառազինությունների կրճատումը, վերիֆիկացիան եւ տեսչական ստուգումները, ինչպես նաեւ զինաթամնանն առնչվող այլ հարցեր` հակահետևակային ականները, խմբավորված զինատեսակները, որոշ սովորական սպառազինություններ եւ այլն: Վերոնշյալ գործունեության հիմնական նպատակը տարածաշրջանային եւ գլոբալ անվտանգության ու վստահության միջոցների ամրապնդումն է:

ԱԳ նախարարությունը նաեւ վերահսկում է Միավորված Ազգերի Կազմակերպության Անվտանգության խորհրդի և Գլխավոր Ասամբլեայի, ԵԱՀԿ Հակամարտության Կանխարգելման Կենտրոնի կամ Անվտանգության Համագործակցության Ֆորումի ընդունած տարբեր որոշումների իրագործման գործընթացը: Բացի այդ, համապատասխան մակարդակով առկա է նաեւ երկկողմ համագործակցություն` միջազգային անվտանգության հարցերով զբաղվող տարբեր հեղինակավոր ամսագրերի հետ /Բրիտանական, Շվեյցարական եւ այլն/:

Այս աշխատանքներն իրականացվում են ՀՀ Նախագահի աշխատակազմի, պաշտպանության նախարարության, ոստիկանության, ազգային անվտանգության ծառայության, արդարադատության նախարարության, ինչպես նաեւ այլ կառավարական մարմինների հետ սերտ համագործակցությամբ:

1. Միավորված Ազգերի Կազմակերպություն

Հայաստանն ամենամյա հիմունքով համապատասխան հաշվետվություններ եւ տեղեկատվություն է ներկայացնում Միավորված Ազգերի Կազմակերպությանը, ռազմական ծախսերի, սարքավորումների, տեխնոլոգիաների, ազգային օրենսդրության, սպառազինությունների փոխադրման, թեթեւ եւ փոքր տրամաչափի զենքերի արտահանման, ներմուծման եւ այլնի վերաբերյալ: Հաշվետվություների քանակն ու ծավալը կախված է Միավորված Ազգերի Կազմակերպության Գլխավոր Ասամբլեայի ընդունած բանաձևերի քանակից: Գոյություն ունի պարբերաբար կատարման ենթական հաշվետվությունների պահանջ, որի համաձայն յուրաքանչյուր անդամ երկիր պարտավորվում է ամենամյա հաշվետվություններ ներկայացնել Զինաթափման գծով ՄԱԿ-ի Հանձնաժողովին: Օրինակ` 1992 թվականից գործում է Սովորական սպառազինության ՄԱԿ-ի ռեգիստրը, որին ՄԱԿ-ի անդամ պետությունները ամենամյա պաշտոնական հաշվետվություններ են ներկայացնում զինատեսակի եւ ռազմական տեխնիկայի յեթ տեսակների վերաբերյալ. տանկեր, մարտական զրահամեքենաներ, մեծ տրամաչափի հրետանի, մարտական ինքնաթիռների, ռազմանավեր եւ հրթիռներ: /սպառազինությունների արտահանման եւ ներմուծման վերաբերյալ/: Այս գործունեության ոլորտը ներառում է նաեւ ՄԱԿ-ի շրջանակներում առկա տարբեր Համաձայնագրերի եւ Կոնվենցիաների գործունեության ոլորտ հանդիսացող որոշ զենքերի տեսակներին եւ ռազմամթերքներին վերաբերող խնդիրներ: Այդպիսիներից են Օտտավայի Հակահետեւակային Ականների Արգելման մասին Կոնվենցիան, ՄԱԿ-ի Որոշ Սպառազինությունների մասին Կոնվենցիան իր արձանագրություններով, Խմբավորված զինատեսակների մասին Կոնվենցիան:

Հայաստանը դեռեւս չի անդամակցում ՄԱԿ-ի այս Համաձայնագրերից ոչ մեկին: Այնուամենայնիվ, Հայաստանը, որպես դիտորդ երկիր մշտապես մասնակցում է այս շրջանակներում տեղի ունեցող ցանկացած կազմակերչական հանդիպումներին: Վերջին անգամ 2009թ. Հայաստանը մեկ անգամ եւս հայտարարեց, որ աջակցում է վերոնշյալ պայմանագրերին եւ վերահաստատեց իր պատրաստակամությունը դրանց կետերին համապատասխան միջոցներ ձեռնարկելու ուղղությամբ, չբացառելով հետագայում դրանց անդամակցելու հնարավորությունը:

Հայաստանը, որպես թափանցիկության եւ վստահության միջոցների ամրապնդման դրսեւորում, ամեն տարի ինքնակամ Միավորված Ազգերի Կազմակերպությանն ու ԵԱՀԿ-ին է տրամադրում հակահետեւակային ականների մասին որոշակի տեղեկատվություն: ՀՀ խիստ մտահոգված է հարեւան Ադրբեջանի` Օտավայի Կոնվենցիային, ՄԱԿ-ի Որոշ Սպառազինությունների մասին Կոնվենցիային եւ Խմբավորված զինատեսակների մասին Կոնվենցիային չմիանալու կոշտ դիրքորոշման առումով:

Բացի այդ, Հայաստանն իր մտահոգությունն է արտահայտում Ադրբեջանի հետ իր շփման գծի երկայնքով հակահետեւակային ականների մեծ քանակության առկայությամբ: Գոյություն ունեն թեթեւ պայթուցի սարքերով լի տարածքներ Ադրբեջանի եւ Լեռնային Ղարաբաղի միջեւ շփմանն գծի երկայնքով: Ավելին, Cluster Munitions Coalition հեղինակավոր միջազգային կազմակերպության տվյալների համաձայն, Ադրբեջանը շարունակում է տիրապետել մեծ քանակությամբ խմբավորված զինատեսակներ:

2009թ. ընթացքում ադրբեջանական զինված ուժերի կողմից, Հայաստանի հետ շմնան գծում հրադադարի ռեժիմի խախտման առնվազն 648 դեպք է գրանցվել:
Հայաստանը չի կարող քայլեր ձեռնարկել այս նշված փաստաթղթերը ստորագրելու ուղղությամբ, քանի դեռ Ադրբեջանը չի համաձայնել ստորագրել դրանք: Այնուամենայնիվ, Հայաստանը լիահույս է, որ կգա ժամանակ, երբ կստորագրվի Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունը կարգավորող համաձայնագիր եւ այս Համաձայնագրերին միանալն իր ներդրումը կունենա շահագրգիռ բոլոր կողմերի համար:

2. Եվրոպայում Անվտանգության եւ Համագործակցության Կազմակերպություն

Սպառազինություների վերահսկման, զինաթափման եւ անվտանգության ոլորտում համագործակցությանն առնչվող ԵԱՀԿ հիմնական կազմավորումներն են Հակամարտության կանխարգելման Կենտրոնը եւ Անվտանգության Համագործակցության Ֆորումը: Միացյալ Խորհրդատվական Խումբը նույնպես հանդիսանում է ԵԱՀԿ բաղադրիչ մի մասը, բայց գործում է միայն Եվրոպայում Սովորական Սպառազինությունների մասին Պայմանագրի անդամ հանդիսացող երկրների շրջանակներում:

Անվտանգության Համագործակցության Ֆորումը ներառում է 1999թ. «Վիեննայի փաստաթուղթ» համաձայնագիրը, որը գործում է ԵԱՀԿ շրջանակներում 1999 թվականից, Վարքի Կանոնակարգի, ռազմական տեղեկատվության գլոբալ փոխանակման, ինչպես նաեւ հակահետեւակային ականներին, թեթեւ եւ փոքր տրամաչափի զենքերին, միջնորդության ազգային կարողությանը, զինաթափման վերահկման, արտահանման վերահսկմանը վերաբերող խնդիրներ: Այս ամենն ենթադրում է համապատասխան տեղեկատվության ամենամյա փոխանակում, իսկ Վիեննայի փաստաթղթի դեպքում, անդամ պետությունների պարտավորությունների կատարումը ստուգելու համար յուրաքանչյուր երկիր պարտավոր է ընդունել մյուս անդամ երկրների տեսչական խմբերին, որոնք իրականացնում են գնահատման այց: Կախված զինված ուժերի քանակից յուրաքանչյուր երկիր ունի տեսչություններ ընդունելու իր քվոտաները: Օրինակ, ամեն տարի Հայաստանը Վիեննայի փաստաթղթով ունի 3+1 գնահատման այց:

ԵԱՀԿ Անվտանգության Գնահատման Տարեկան Համաժողովը, ԵԱՀԿ ռազմաքաղաքական պարտավորությունների Իրականացման Գնահատման Հանդիպումը, ինչպես նաեւ Փոքր տրամաչափի զենքերի եւ Թեթեեւ սպառազինություններին վերաբերող փաստաթղթերի վերանայման հանդիպումը ԵԱՀԿ օրակարգի հիմնական հարցերից են: Դրանք ԵԱՀԿ Անվտանգության եւ Վստահության ամրապմդման միջոցների իրականացումը արտացոլող եւ գնահատող հիմնական գործիքներն են:

3. Եվրոպայում Սովորական Սպառազինությունների մասին Պայմանագիր

Եվրոպայում Սովորական Զինված Ուժերի մասին Պայմանագիրը սպառազինությունների վերասհկման խոշոր բազմակողմ պայմանավորվածություն է, որի նպատակը մարտահրավերներն ու մտահոգություն առաջացնող խնդիրները նվազագույնի հասցնելն է: Միեւնույն ժամանակ պայմանագրի առաքելությունների թվում է նաեւ մասնակից երկների միջեւ վստահության, թափանցիկության եւ անվտանգության ամրապնդումը: Հայաստանը ԵՍԶՈՒ-ն դիտարկում է, որպես Եվրոպական կայունության եւ անվտանգության կարեւորագույն բաղադրիչներից մեկը:

Ի տարբերություն ԵԱՀԿ այլ սպառազինությունների վերահսկման ռեժիմների, Պայմանագիրը, իրենից ներկայացնելով պարտադիր կատարման ենթակա փաստաթուղթ, պահանջում է ռազմական տեղեկատվության ընթացիկ եւ տարեկան փոխանակում, ինչպես նաեւ ներառում է վերիֆիկացիա, սպառազինությունների կրճատում եւ տեսչական ստուգումներ: Պասիվ քվոտաների քանակի համաձայն, սովորաբար այլ անդամ երկրների կողմից Հայաստանի զինված ուժերում արդյունավետ իրականացվում են չորս տեսչական ստուգումներ /ներառյալ` բազմազգ/: Երբեւէ չի գրանցվել Պայմանագրի խախտման որեւէ լուրջ դեպք:

Անհրաժեշտ է նշել, որ Հայաստանը նաեւ ակտիվ է այս բնագավառում: Հայաստանն օգտագործով է իր ակտիվ քվոտաներից մեկը, նախորդ տարի Թուրքիայում հաջողությամբ տեսչական ստուգումներ է իրականցրել: Ընդհանուր առմամբ, 1993 թվականից սկսած Հայաստանը մի քանի ԵՍԶՈՒ տեսչական ստուգումներ է իրականացրել Հունաստանում եւ Թուրքիայում, ինչպես նաեւ մասնակցել է Բուլղարիայում, Ուկրաինայում, Մեծ Բրիտանիայում, Մոլդովայում իրականացված տարբեր բազմազգ տեսչական ստուգումներին:

4. Ադրբեջանի կողմից Եվրոպայում Սովորական Սպառազինությունների մասին Պայմանագրի խախտումը

Ադրբեջանական Հանրապետությունը բացահայտ կերպով եւ շարանակաբար ցուցադրել է իր անփույթ վերաբերմունքը ԵՍԶՈՒ պահանջների կատարման նկատմամբ: 2010թ. ԵՍԶՈՒ շրջանակներում տեղեկատվության տարեկան փոխանակման համաձայն, Ադրբեջանական Հանրապետությունը, ինչպես եւ 2006, 2007, 2008 եւ 2009 թվականներին պաշտոնապես հայտարարել է, որ Պայմանագրով սահմանափակվող սպառազինություններից հինգից երկու կատեգորիաներում տիրապետում է 381 տանկի եւ 425 հրետանաու միավորի, մինչդեռ Համաձայնագիրը թույլատրում է միայն 220 եւ 285, համապատասխանաբար:

2006 թվականից սկսած Հայաստանը բազմիցս բարձրացրել է այս հարցը ԵԱՀԿ-ում եւ ՄԱԿ-ում, ինչպես նաեւ այլ միջազգային կազմակերպետություններում: Պայմանագրի այս բացահայտ խախտումը Միացյալ Խորհրդատվական Խմբի, ԵԱՀԿ կանոնավոր հանդիպումների եւ տարեկան Կոնֆերանսների ժամանակ մտահոգություն է առաջացրել մի շարք` հատկապես Եվրոպական պատվիրակությունների շրջանում: Այս խախտումները նաեւ քննադատության են ենթարկվել ՄԱԿ-ում եւ ՆԱՏՕ-ում: Միջազգային հանրությունը ճանաչել է, որ Ադրբեջանը Պայմանագրի անդամ հանդիսացող 30 երկրներից միակն է, որը բացահայտ խախտում է Պայմանագրով նախատեսված պարտավորությունները:

Հայաստանի Հանրապետությունը մշտապես հայտարարել է, որ ԵՍԶՈՒ-ն պարտադիր կատարման ենթական փաստաթուղթ է, հստակ խնդիրներով, ուրույն կետերով եւ սկզբունքներով, որի նպատակը ռազմական հավասարակշռության, համընդհանուր պաշտպանական կառուցվածքում կանխատեսելիության եւ թափանցիկության ապահովումն է: Գոյություն ունեցող քաղաքական խնդիրները չեն կարող Պայմանագրի կետերը չկատարելու համար արդարացում հանդիսանալ: